Skip over navigation | Sla menu over

De Verrijking

12 december 2013: Joods Historisch Museum verwerft een serie foto's van Leonard Freed

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: De collectie foto’s van de Russisch-Amerikaanse fotograaf Leonard Freed (1929-2006) hebben een direct inhoudelijk belang voor iedere studie naar de naoorlogse Joodse cultuur in en om Amsterdam. Behalve de documentaire waarde bezit deze fotoserie van Leonard Freed ook een uitzonderlijke fotografische kwaliteit. Geen andere fotograaf dan Freed heeft het joodse leven in Nederland zo intiem, direct en spontaan weten vast te leggen. Zijn dynamische, bijna filmische stijl van fotograferen toont een opvallend contrast met de heldere, maar vaak statische beelden van de Nederlandse fotografen in deze periode. Uit de tijd voordat het Joods Historisch Museum de documentatie van het hedendaagse Joodse leven tot zijn beleid maakte zijn geen fotoseries van de hand van één fotograaf bekend, met uitzondering van die van Leonard Freed.

Samenstelling: Bernadette van Woerkom, Conservator Fotografie, Joods Historisch Museum

Leonard Freed (1929-2006)

1957

Het rondgaan met de wetsrollen tijdens de viering van Hosjana Raba in de Portugese Synagoge

Ontwikkel zilvergelatine druk, 15,5 x 23,3 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 12177). Aangekocht met steun van Vereniging Rembrandt in 2012.

Leonard Freed was de zoon van een niet-religieuze familie van Russisch-joodse immigranten in New York. Hoewel zelf geen praktiserend jood, had hij levenslang grote interesse voor het godsdienstige joodse leven in Amerika, Europa en Israël. In Amsterdam maakte hij een heel bijzondere serie van achttien foto’s – onderdeel van de aankoop – tijdens een dienst voor het Loofhuttenfeest in de Portugese Synagoge. Slechts bij hoge uitzondering mag in een synagoge gefotografeerd worden.  Geen andere fotograaf dan Freed, die gefascineerd was door de eeuwenoude rituelen in het decor van de 17e-eeuwse synagoge, maakte ooit een vergelijkbare uitgebreide reportage in de Portugese Synagoge. Freed begaf zich tussen de gebedsgangers en mede door zijn directe en dynamische stijl is dit een fotodocument van zowel grote historische als artistieke betekenis.

Het rondgaan met de wetsrollen tijdens de viering van Hosjana Raba in de Portugese Synagoge

Pauline Prior

2005

Viering van Simchat Tora (Vreugde der Wet) bij de Liberaal Joodse Gemeente

Digitaal bestand

Collectie Joods Historisch Museum (F900966)

Het Joods Historisch Museum koopt sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw regelmatig fotoseries aan over het hedendaagse joodse leven in Nederland, onder meer van de fotografen Bert Nienhuis, Han Singels en Pauline Prior. De aangekochte collectie foto’s van Leonard Freed is de enige bekende fotoserie van één fotograaf van voor 1980 en vormt daarom een bijzonder waardevolle aanvulling op de verzameling van het museum. Een vergelijking van de foto’s van Freed met latere series laat zowel de continuïteit als de vernieuwing in het joodse leven zien. Zo wordt de veranderende rol van de vrouwen in het religieuze jodendom duidelijk zichtbaar door foto’s van Freed naast deze van Pauline Prior uit 2005 te leggen.

Viering van Simchat Tora (Vreugde der Wet) bij de Liberaal Joodse Gemeente

Leonard Freed (1929-2006)

1957-1958

Frieda Moskovits-Heinovits en haar negenjarige dochter Aviva

Ontwikkel zilvergelatine druk, 23,1 x 15,4 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 12198). Aangekocht met steun van Vereniging Rembrandt in 2012.

In deze kleine, typische jaren vijftig keuken van een Amsterdamse bovenwoning moet het niet eenvoudig zijn geweest om een koosjere huishouding te voeren. Het gescheiden houden van apart kookgerei en servies voor melk- en vleeskost zal de vrouw des huizes wel eens hoofdbrekens hebben bezorgd. Met deze foto (uit een grotere serie) biedt Freed ons een kijkje in het dagelijkse leven van een orthodox-joodse familie in een periode waarvan weinig foto’s van het joodse leven binnenshuis bestaan. De fotosessie bij de familie Moskovits met als thema de voorbereidingen voor sjabbat, werd door Freed geënsceneerd op een doordeweekse dag, omdat voor joden op sjabbat een verbod op fotografie geldt. Zoals op veel foto’s uit Joden van Amsterdam richt Freed hier de aandacht op het overdragen van de traditie door de oude op de nieuwe generatie.

Frieda Moskovits-Heinovits en haar negenjarige dochter Aviva

Bert Nienhuis

1988

Moeder en zoon Erwtenman in hun keuken

Ontwikkel zilvergelatine druk, 30 x 40 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 03642)

Dertig jaar later was het, zoals op deze foto van Bert Nienhuis uit 1988 is te zien, voor een joodse huisvrouw minder gecompliceerd om een koosjere huishouding te voeren door de komst van welvaart en nieuwe technologie. De meeste joodse families hadden aan het eind van de twintigste eeuw grotere keukens en vaak twee afwasmachines voor het zorgvuldig gescheiden houden van het servies voor melk- en vleeskost.

Moeder en zoon Erwtenman in hun keuken

Leonard Freed (1929-2006)

1957

de bar mitswa van Naftali (Tali) Schipper, zoon van juwelier Bernard Schipper

Ontwikkel zilvergelatine druk, 25,3 x 36,1 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 12213) Aangekocht met steun van Vereniging Rembrandt in 2012.

Op dertienjarige leeftijd wordt een religieuze joodse jongen bar mitswa, dat wil zeggen dat hij voor de joodse wet volwassen wordt. In het Amsterdam van de jaren vijftig werd menig bar mitswafeest groots gevierd in het Carltonhotel of het Minervapaviljoen. Op deze foto houdt bar mitswa Tali Schipper zijn tafelspeech en wordt hij op een vrolijk en spontaan moment door Freed gefotografeerd.
Tot in de jaren tachtig vierden alleen jongens het bereiken van de religieus-volwassen leeftijd.

de bar mitswa van Naftali (Tali) Schipper, zoon van juwelier Bernard Schipper

Han Singels

1986

Bat mitswa van Orit Herschler in de Linnaeusstraat-synagoge

Ontwikkel zilvergelatine druk, beeld 20,2 x 30,4 / papier 27,2 x 37,6 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 02905)

Vanaf de jaren tachtig konden meisjes bat mitswa worden in orthodox-joodse synagogen. In liberale synagogen was dit al wat langer gebruikelijk. Meisjes zijn een jaar eerder dan jongens volwassen, op hun twaalfde jaar. Han Singels fotografeerde in 1986 een van de eerste meisjes die bat mitswa werd in een orthodoxe synagoge. Zij leest een stukje uit de Tora, staande achter de mechitsa, de scheidswand tussen mannen en vrouwen in een synagoge.

Bat mitswa van Orit Herschler in de Linnaeusstraat-synagoge

Leonard Freed (1929-2006)

1957-1958

Kooplieden op het Waterlooplein

ontwikkel zilvergelatine druk, 15,5 x 23,7 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 12200) Aangekocht met steun van Vereniging Rembrandt in 2012.

De oude Jodenbuurt, voor de oorlog het hart van het joodse leven in Amsterdam, verkeerde na 1945 in een vergaande staat van verval. Veel Nederlandse fotografen, onder wie Emmy Andriesse, Philip Mechanicus en Ed van der Elsken hebben de geruïneerde en desolate buurt in treurige en melancholische beelden vastgelegd. Voor zijn reportage over het Amsterdamse jodendom fotografeerde Leonard Freed opmerkelijk weinig in deze oude buurt; van de verkrotting en de afbraak zijn vrijwel geen beelden terug te vinden in zijn werk. Wel richtte hij zijn camera op de vrolijkheid van de markt op het Waterlooplein en verbeeldde daarmee, net als op veel van zijn andere foto’s, de continuïteit van het joodse leven na de Sjoa.

Kooplieden op het Waterlooplein

Philip Mechanicus (1936-2005)

Eind jaren vijftig

Het slopen van huizen in de Muiderstraat in de oude Jodenbuurt

ontwikkel zilvergelatine druk, beeld 26 x 24,1 / papier 40 x 30 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 03455)

Philip Mechanicus is een van de fotografen die het verval van de oude Amsterdamse Jodenbuurt op indringende wijze heeft vastgelegd. Het Joods Historisch Museum bezit een ruime collectie foto’s van hem. Het is interessant om de fotografische visies van Freed en Mechanicus te vergelijken; beiden fotografeerde in dezelfde periode het straatleven in de oude Jodenbuurt. Freed, als Amerikaanse jood, keek met een optimistische blik gericht op de toekomst, terwijl Mechanicus als Amsterdamse jood vooral zag wat er niet meer was.

Het slopen van huizen in de Muiderstraat in de oude Jodenbuurt

Leonard Freed (1929-2006)

1957-1958

Joodse les van Jitschak Mundsztuk (1901 (Lipno, Polen) – 1986 (Bne Barak, Israël)

ontwikkel zilvergelatine druk, 15,4 x 23 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 12217) Aangekocht met steun van Vereniging Rembrandt in 2012.

Op deze foto benadrukt Freed opnieuw het overdragen van joodse kennis en cultuur door de oude aan de jonge generatie en de continuïteit van het joodse leven na de Tweede Wereldoorlog. Blijmoedige foto’s van actieve en levenslustige mensen zijn kenmerkend voor de serie Joden van Amsterdam. Freed drukte hiermee zijn eigen vertrouwen in de toekomst van de Amsterdams-joodse gemeenschap uit en legde tegelijk ook de toenmalige mentaliteit in de gemeenschap vast, die in het teken stond van de wederopbouw. Over de verschrikkingen van de oorlog werd weinig gesproken; men wilde vergeten en verder gaan. Pas in de jaren zestig zou het zwijgen over de oorlog heel langzaam worden doorbroken.

Joodse les van Jitschak Mundsztuk (1901 (Lipno, Polen) – 1986 (Bne Barak, Israël)

Han Singels

1995

Uitreiking van de Erepenning voor menslievend hulpbetoon aan Luba Fredrick

ontwikkel zilvergelatine druk, 30 x 40 cm

Collectie Joods Historisch Museum (JHM 06810)

Uitreiking van de Erepenning voor menslievend hulpbetoon aan Luba Fredrick (75), de ‘engel van Bergen-Belsen’. Dankzij haar overleefden 54 joodse kinderen het concentratiekamp. Op deze foto laat Rob Engelander haar een foto uit 1941 zien waarop hij met zijn moeder staat. Hij was een van de geredde kinderen.
Het doorbreken van het zwijgen over de oorlog leidde in de jaren tachtig en negentig tot tal van studies, boeken, films, tentoonstellingen, symposia en conferenties over aan de oorlog gerelateerde onderwerpen. Mensen die als kind de onderduik of de kampen hadden overleefd, traden voor het eerst met hun verhalen naar buiten. Fotograaf Han Singels was in 1995 aanwezig bij een ontroerende ontmoeting tussen een redster van joodse kinderen en een van de geredde kinderen.

Uitreiking van de Erepenning voor menslievend hulpbetoon aan Luba Fredrick

Leonard Freed (1929-2006) Magnum Photos Inc.

1960

Indische meisjes maken plezier met hun aangetrouwde familie in Zeeland.

ontwikkel zilvergelatine druk, 30 x 40 cm

Collectie Tropenmuseum, Amsterdam (coll. nr. 60059543), met dank aan de BankGiro Loterij.

Foto’s van Leonard Freed bevinden zich in Nederland onder andere in de collecties van het Stedelijk Museum te Amsterdam, het Fotomuseum te Den Haag, Spaarnestad Photo en het Tropenmuseum te Amsterdam. Het zijn in totaal circa 200 foto’s, over zowel internationale als Nederlandse onderwerpen.
Het Tropenmuseum verwierf in 2009 ruim 70 foto’s uit Freeds serie over in Nederland woonachtige Molukkers en Indische Nederlanders die sinds 1945 uit Indonesië in Nederland arriveerden. Hij  legde tussen 1958 en 1962 hun aankomst, het weerzien met familie en het dagelijks leven vast.
Deze serie, tentoongesteld in het Tropenmuseum in 2009 en gedetailleerd beschreven in het boek Indonesiërs in Holland 1958-1962 door Lisa van Beek, zal in de komende tijd een belangrijke bron van kennis en vergelijking zijn bij het nadere  onderzoek naar de aangekochte foto’s van Joden van Amsterdam.
Van de grote Magnumfotograaf Leonard Freed bevinden zich nu in de Fotocollectie Nederland twee belangrijke series uit vrijwel dezelfde vroege periode in zijn carrière over de twee eerste minderheidsgroeperingen in ons land.

Indische meisjes maken plezier met hun aangetrouwde familie in Zeeland.

Creditline

De aankoop van Leonard Freed voor het Joods Historisch Museum werd mede mogelijk gemaakt door:

Vereniging Rembrandt

BankGiro Loterij

Creditline