Skip over navigation | Sla menu over

De Verrijking

19 februari 2014: Museum Boijmans Van Beuningen verwerft een vijftiende eeuwse tekening uit de omgeving van Jan van Eyck

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Een tekening als de Kruisiging van Christus (ca. 1440-1450) is een droomaanwinst voor de Nederlandse openbare kunstcollectie en Museum Boijmans Van Beuningen in het bijzonder. Het museum ontdekte deze tekening, samen met het in 2012 door de vereniging gesteunde drieluik De balseming van Christus (1410-1420), tijdens de voorbereiding op de tentoonstelling ‘De weg naar Van Eyck’.
Het prentenkabinet van Museum Boijmans bezit één van de belangrijkste verzamelingen vroege Nederlandse tekenkunst ter wereld, met werken van Petrus Christus, Jheronimus Bosch en Pieter Bruegel. De collectie vroege Nederlandse kunst, zowel schilderkunst als tekenkunst, van Museum Boijmans Van Beuningen vormt een zwaartepunt binnen de Collectie Nederland. De verwerving van deze tekening uit het atelier van Jan van Eyck vormt een belangrijke aanvulling en vervult tegelijkertijd een lacune op het gebied van de vroege Nederlandse tekenkunst aangezien er nog geen direct aan Jan van Eyck gerelateerde tekening in de Collectie Nederland aanwezig was. Deze aankoop bewijst nog eens de waarde van tentoonstellingen door bekwame conservatoren in samenspraak met deskundigen van buiten gemaakt.

De verwerving van de Kruisiging van Christus is mede mogelijk gemaakt door de Vereniging Rembrandt en haar Dura Kunstfonds.

Samenstelling: Friso Lammertse, conservator Museum Boijmans Van Beuningen

Jan van Eyck (atelier of navolger)

ca. 1440-1450

Kruisiging van Christus

Goud- en zilverstift, pen, zwarte inkt op geprepareerd papier, 25,4 x 18,7 cm

Collectie Gemeente Rotterdam

Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2013

Tot voor kort was deze tekening vrijwel volledig onbekend. Hij dook op bij de voorbereidingen van de tentoonstelling De weg naar Van Eyck, die in Museum Boijmans Van Beuningen in 2012-2013 werd gehouden. De compositie is nauw verwant aan een schilderij van Jan van Eyck in New York met dezelfde voorstelling, maar nergens zijn de twee kunstwerken precies hetzelfde. Onder kunsthistorici is een heftige discussie gaande over de toeschrijving van de tekening. Is hij gemaakt door Jan van Eyck of door zijn broer Hubert, of door een medewerker of door een navolger van de broers? De grote kunsthistorische waarde staat echter buiten iedere twijfel.

Kruisiging van Christus

Zuidelijke Nederlanden, naar Jan of Hubert van Eyck

ca. 1430-1440

Aanbidding der koningen

Zilverstift op lichtgroen gegrondeerd papier

Collectie Rijksmuseum Amsterdam

Het Rijksmuseum bezit deze zilverstifttekening van de Aanbidding der koningen, die vroeger aan Jan van Eyck werd toegeschreven. Dat gelooft tegenwoordig niemand meer. Het is waarschijnlijk een vroege kopie naar een Eyckiaans schilderij, dat verloren is gegaan. Het overgrote deel van de bewaard gebleven vijftiende-eeuwse Nederlandse tekeningen bestaat uit dit soort kopieën. Ze werden gemaakt om als voorbeeld te kunnen dienen in de schildersateliers. De kopiist had duidelijk alleen interesse in de hoofdpersonen van de voorstelling. Het gevolg van de koningen, de stal en het landschap, die op het oorspronkelijke schilderij te zien moeten zijn geweest, nam hij niet op.

Aanbidding der koningen

Jan van Eyck (Maaseik ca. 1390/ 1400 – Brugge 1441)

ca. 1430-1435

De drie maria's aan het graf

Paneel, 71,5 x 90 cm

Collectie Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Museum Boijmans Van Beuningen bezit als enig museum in Nederland een schilderij van Van Eyck. Enkele dagen voor het begin van de Tweede Wereldoorlog kocht de Rotterdamse havenbaron D.G. van Beuningen het voor een fortuin van een Engelse verzamelaar. Door de recente restauratie is nu weer goed te zien wat de uitzonderlijke kwaliteiten van het paneel zijn. De toeschrijving aan Jan - volgens sommige kunsthistorici Hubert – van Eyck berust op de grote overeenkomst met het middenpaneel van het beroemde Lam Gods-altaar van de gebroeders in de Sint Baafskathedraal in Gent.

De drie maria's aan het graf

Rembrandt van Rijn (Leiden 1606 – Amsterdam 1669)

1653

De drie kruizen

Droge naald en burijn, gedrukt met plaattoon, h 380 mm x b 440 mm

Collectie Rijksmuseum Amsterdam

Door de eeuwen heen hebben kunstenaars elkaar beïnvloed. Maar het is lang niet altijd duidelijk hoe die beïnvloeding precies ging en soms komen kunstenaars los van elkaar tot zeer vergelijkbare oplossingen. De man te paard links in profiel op de beroemde ets De drie kruizen van Rembrandt, lijkt veel op de ruiter uiterst rechts op de tekening. Maar uit details, zoals de hoed, blijkt dat Rembrandt niet de tekening maar een medaille van Pisanello als voorbeeld gebruikte. Mogelijk had de maker van de tekening dezelfde medaille van de Italiaanse renaissance kunstenaar voor ogen. Maar het is ook mogelijk dat juist Pisanello zich op de compositie van de tekening baseerde.

De drie kruizen

Petrus Christus (actief in Baarle vanaf 1444, overleden Brugge 1475/76)

ca. 1450

Portret van een jonge vrouw

Zilverstift op grijs geprepareerd papier, 132 mm x 89 mm

Collectie Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Dit is een van de weinige bewaard gebleven vijftiende-eeuwse Nederlandse tekeningen waarvan de kunstenaar bekend is. Van Petrus Christus kennen wij slechts negen gesigneerde schilderijen. Net als deze tekening zijn zij uitgevoerd in een heel verfijnde techniek met oog voor details, die doet denken aan miniaturen van boekverluchters uit die tijd. Zoals vele kunstenaars, waaronder die van de Kruisiging, was ook Petrus Christus sterk beïnvloed door Jan van Eyck. Dit is in deze tekening te zien in de wijze van uitbeelding van de dame in driekwart profiel, staande achter een balustrade, met de arm daarop leunend, de beide handen zichtbaar.

Portret van een jonge vrouw

Navolger van Rogier van der Weyden (Doornik ca. 1399/1400-1464 Brussel)

ca. 1460-70

Jan IV, hertog van Brabant

Zilverstift op grijswit gegrondeerd papier 206 x 129 mm

Collectie Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Zoals veel van de vroegste Nederlandse tekeningen, waaronder de Kruisiging van een navolger van Van Eyck, is ook deze uitgevoerd in zilverstift. De geportretteerde is staand voorgesteld, ten voeten uit, in driekwart profiel naar links gekeerd. Samen met nog drie soortgelijke vorstenportretten, waaronder dat van Lodewijk hertog van Savoie (ook in Museum Boijmans Van Beuningen), is het onderdeel van een oorspronkelijk grotere groep getekende kopieën naar de 24 in brons gegoten pleurants of rouwdragers die ooit onderdeel uitmaakten van het praalgraf van de laatste graaf van Vlaanderen, Lodewijk van Male en zijn echtgenote in de voormalige Michielsabdij te Antwerpen.

Jan IV, hertog van Brabant

Creditline

De aankoop van de Kruisiging van Christus werd mede mogelijk gemaakt door:

De Vereniging Rembrandt

Het Mondriaan Fonds

Het VSBfonds

Creditline