Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

11 januari 2017: Het Rijksmuseum presenteert een 18de-eeuws schilderij van Jean Étienne Liotard

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Met het onderwerp, de techniek en de nadrukkelijke aandacht voor stofuitdrukking in zijn Hollands meisje aan het ontbijt plaatst de Zwitserse kunstenaar Jean-Etienne Liotard (1702-1789) zich in de traditie van schilders als Johannes Vermeer, Gerard ter Borch en Gabriël Metsu, en ook met het in het oog springende kerkinterieur aan de wand verwijst hij naar de Hollandse schilderkunst uit de Gouden Eeuw. Daarmee is dit werk een schakel tussen de 17de-eeuwse Hollandse kunst en de Europese kunst uit de 18de eeuw, aan de hand waarvan het Rijksmuseum op een aanschouwelijke wijze kan tonen hoe kunstenaars uit verschillende landen elkaar over en weer beïnvloedden. Met deze aankoop is aan ons gezamenlijke kunstbezit een internationaal hoogtepunt toegevoegd dat alles in zich heeft om zich te nestelen in ons collectief geheugen.

Holland Meisje aan het ontbijt is aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt, mede dankzij haar Nationaal Fonds Kunstbezit.

Samenstelling: Duncan Bull, conservator buitenlandse schilderkunst Rijksmuseum, Amsterdam

Jean Étienne Liotard (1702-1789)

1755-56

Hollands meisje aan het ontbijt

Olieverf op doek, 46.8 x 39 cm

Rijksmuseum, Amsterdam. Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2016.

Toen Jean-Etienne Liotard in 1755 in Nederland aankwam, had hij al een lange carrière als portretschilder in pastel achter de rug. Niet alleen de realistische portretten die hij van de adel in Wenen, Parijs en Londen maakte, hadden hem bekendheid gegeven, ook zijn reputatie als “Turkse Schilder” door zijn verblijf in het Ottomaanse rijk droeg hier aan bij. In Nederland aangekomen begon hij schilderijen van 17de-eeuwse Hollandse meesters te verzamelen. Hollands meisje aan het ontbijt is het tastbare bewijs van de herwaardering van de typisch Nederlandse interieurkunst.

Hollands meisje aan het ontbijt

Johannes Vermeer (1632-1675)

ca. 1633

Brieflezende vrouw

Olieverf op doek, 46.5 × 39 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

Vermeer was als kunstenaar in de 18de eeuw bijna vergeten. Daarom is het onzeker of Liotard, tijdens zijn tweejarig verblijf in Holland zijn werken heeft gezien. Het staat echter buiten kijf dat het Hollands meisje aan het ontbijt nooit was ontstaan zonder dat Liotard zich bewust was van het bestaan van de schilderijen van Vermeer. Een goed voorbeeld hierbij is de Brieflezende vrouw, een werk dat Vermeer schilderde omstreeks 1663. Het schilderij toont een zelfde soort ingetogenheid van een en profil weergegeven meisje in een sober gestoffeerde kamer.

Brieflezende vrouw

Hendrick Cornelisz. van Vliet (1611-1675)

1640-1660

Interieur van de Oude Kerk te Delft

Olieverf op doek, 68 × 56 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

Bij aankomst in Nederland bezocht Liotard zijn neef die pastoor was van de Waalse kerk in Delft. Het lijkt daardoor geen toeval dat de kunstenaar ervoor koos om het interieur van de Oude Kerk te Delft weer te geven in de achtergrond van Hollands meisje aan het ontbijt. Hij heeft hoogst-waarschijnlijk een schilderij van Hendrick van Vliet afgebeeld. Liotard was één van de eersten die de geschilderde kerkinterieurs van Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw herwaardeerde.

Interieur van de Oude Kerk te Delft

Pieter de Hooch (1629-1684)

1658-60

Moedertaak

Olieverf op doek, 52.5 × 61 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

In de Europese schilderkunst was het Jean-Baptiste-Simeon Chardin die als eerste de interieur genre-scènes van de Hollandse 17de eeuw in zijn schilderijen opnieuw interpreteerde. Hij liet zich vooral inspireren door schilderijen als de Moedertaak van Pieter de Hooch. Toen Liotard gebruik ging maken van dezelfde voorbeelden, koos hij voor de essentie van het interieur: een gedistilleerde versie van de visie van zijn voorgangers, zonder anekdotische bijzonderheden.

Moedertaak

Gabriël Metsu (1629-1667)

1661-1664

Vrouw aan de maaltijd, bekend als ‘Het ontbijt van de kat’

Olieverf op doek, 34 × 27 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

Binnen Liotards oeuvre van ongeveer 600 werken zijn slechts 15 genrestukken bekend. Hiervan hebben er vijf ‘het ontbijt’ als onderwerp. Het bekendste werk is Belle chocolatière dat eigendom is van de Gemäldegalerie Alte Meister te Dresden. Het schilderij toont een kamermeisje dat een kopje chocolade op een dienbord draagt. Toen Liotard in Nederland dit thema opnieuw hanteerde, was hij duidelijk geïnspireerd door werken als het Ontbijt van de kat van Gabriël Metsu. Toch koos hij niet voor een keukeninterieur zoals te zien is in dit schilderij van Metsu of in het toentertijd nog redelijk onbekende Melkmeisje van Vermeer.

Vrouw aan de maaltijd, bekend als ‘Het ontbijt van de kat’

Jean Étienne Liotard (1702-1789)

1746

La liseuse

Pastel op perkament, 54.5 x 43 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

In de genrestukken van Liotard zit vaak iets dubbelzinnigs. Deze pastel gaf hij de titel La Liseuse, maar hij beschreef het werk ook als een portret van zijn nichtje, Marianne Lavergne die een Lyonnaise kostuum draagt. Liotard beschouwde het als één van zijn topstukken en nam het mee als voorbeeld van zijn beste werk toen hij voor het eerst het hof van Versailles bezocht. Er is geen bewijs dat Hollands meisje aan het ontbijt ook een portret is, hoewel Liotard bijna altijd naar het leven werkte. Met deze twee ingetogen schilderijen toont het Rijksmuseum Liotard op zijn best, zowel in olieverf als pastel.

La liseuse

Jean Étienne Liotard (1702-1789)

1756-58

Marie Fargues

Pastel op perkament, 103.8 × 79.8 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

Tijdens zijn verblijf in Nederland trouwde Liotard met de Amsterdamse Marie Fargues. Zij was net als hij van de Hugenoten afkomstig. Kort daarna schilderde hij dit pastel portret van haar waarbij hij  gebruik maakte van één van zijn beroemde composities, maar op opvallend grote schaal. Samen zijn zij in Genève, Liotards geboortestad, gaan wonen. Veel later is hun oudste zoon, Jean-Etienne Jr., weer naar Amsterdam getrokken. Het genereuze legaat van zijn dochter Marie-Anne in 1873 en de schenking van haar nicht Joanna Victoire in 1885 vormen de oorsprong van de ongeëvenaarde collectie van 22 werken van Liotard in het Rijksmuseum.

Marie Fargues

Jan Ekels (1759-1793)

1784

Jonge man die zijn pen versnijdt

Olieverf op paneel, 27.5 × 23.5 cm

Rijksmuseum, Amsterdam

Pas dertig jaar nadat Liotard zijn Hollands meisje aan het ontbijt schilderde, kwam er een soortgelijke herwaardering van de Nederlandse traditie van interieurs naar voren onder Nederlandse kunstenaars. Eén van de meesterwerken uit deze periode is het intieme tafereel Een jonge man die zijn pen versnijdt. Net als Liotard heeft Jan Ekels (1759-1793) een stil moment in een afgesloten kamer weergegeven, met alle aandacht op licht en ingetogenheid.

Jonge man die zijn pen versnijdt
← Ga terug