Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

8 maart 2017: Elisabeth Weeshuis Museum presenteert een 17de-eeuws schilderij van Paulus Moreelse

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Paulus Moreelse schilderde deze Aanbidding van de herders in 1630 in opdracht van Floris II van Pallandt (1577-1639), graaf van Culemborg. Graaf Floris II stamt uit een familie die eeuwenlang de toon aangaf in Culemborg en was protector van het plaatselijke Elisabeth Weeshuis. Dit 16de-eeuwse gebouw bestaat nog altijd en is thans in gebruik als museum, het Elisabeth Weeshuis Museum. Dit is bij uitstek de plaats waar dit schilderij tot zijn recht komt. De Aanbidding van de herders wordt er in samenhang getoond met de portretten van graaf Floris II en zijn vrouw Catharina van den Bergh, in 1617 geschilderd door Jan van Ravesteyn. Met deze aankoop kan het Culemborgse museum, dat de geschiedenis van de zorg voor de wezen én de stadsgeschiedenis toont, meer context geven aan het leven en de tijd van graaf Floris II.

Samenstelling: Nicole Spaans, directeur Elisabeth Weeshuis Museum, met dank aan Eric Domela Nieuwenhuis

Paulus Moreelse (1571-1638)

1630

De aanbidding van de herders

Olieverf op doek, 111.5 x 160.5 cm

Elisabeth Weeshuis Museum, Culemborg. Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2016.

De opdrachtgever van dit schilderij, Floris II van Pallandt (1577-1639), graaf van Culemborg, is een belangrijke figuur uit de geschiedenis van Culemborg en de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden. Hij speelde een aanzienlijke staatkundige rol en gaf opdrachten aan diverse kunstenaars, zoals Roelant Savery, Gerard van Honthorst en Jan van Ravesteyn. Bij Paulus Moreelse bestelde Floris II deze ‘Corsnacht’ bestemd voor het ‘Hof van Culemborg’, het huis van de graaf en de gravin aan de Lange Vijverberg 12 in Den Haag.

De aanbidding van de herders

1631

Kwitantie uit het archief van de heren en graven van Culemborg met signatuur van Paulus Moreelse

Op 25 februari 1631 gaf graaf Floris II opdracht aan zijn hofmeester Johan van Plettenberg om Paulus Moreelse 360 gulden te betalen voor een ‘schilderij van de Corsnacht’ dat kort daarvoor als schoorsteenstuk was aangebracht in het kabinet van zijn echtgenote Catharina van den Bergh in hun huis in Den Haag. Enkele dagen later tekende Moreelse de kwitantie, waarmee hij aangaf dat hij het geld ontvangen had. Deze ‘kerstnacht’ is De aanbidding van de herders uit 1630. Niet alleen dateert het schilderij van kort voor de betaling, het is bovendien het enige schilderij van Moreelse dat als een kerstnacht omschreven kan worden.

Kwitantie uit het archief van de heren en graven van Culemborg met signatuur van Paulus Moreelse

J. A. van Ravesteyn (ca. 1572-1657)

1617

Floris II van Pallandt, graaf van Culemborg (1577-1639)

Olieverf op doek, 118 x 99 cm

Elisabeth Weeshuis Museum, Culemborg

De portretten van de graaf van Culemborg en zijn vrouw Catharina van den Bergh zijn geschilderd door Jan Antonisz. van Ravesteyn. De keuze voor deze toonaangevende portretschilder, geliefd in hofkringen, past bij hun positie en welstand. De Van Pallandts behoren tot de meest aanzienlijke edelen van Gelderland. Het echtpaar woont gedeeltelijk in Den Haag, waar ook Van Ravesteyn vanaf 1598 zijn atelier heeft. Daarvoor wordt de schilder vermeld in Delft, waar hij is beïnvloed door de Delftse portretschilder Van Mierevelt.

Floris II van Pallandt, graaf van Culemborg (1577-1639)

J. A. van Ravesteyn (ca. 1572-1657)

1617

Catharina van den Bergh (1578-1640)

Olieverf op doek, 118 x 99 cm

Elisabeth Weeshuis Museum, Culemborg

De manier waarop de graaf en de gravin van Culemborg zijn geportretteerd door Van Ravesteyn past geheel bij hun hoge status. De prachtige kleding en kostbare juwelen van Catharina van den Bergh weerspiegelen rijkdom en aanzien. Zij is de dochter van Willem IV van den Bergh en Maria gravin van Nassau (oudste zus van Willem van Oranje). Ze huwt in 1601 met de graaf van Culemborg, Floris II van Pallandt. Hun huwelijk blijft kinderloos en het graafschap gaat in 1639 over naar een kleinzoon van de zus van Floris: Philips Theodoor van Waldeck.

Catharina van den Bergh (1578-1640)

Paulus Moreelse (1571-1638)

1630

Stukje van het oude doek van De aanbidding van de herders

Het schilderij is vermoedelijk minstens een eeuw in de familie gebleven. Op de achterzijde stond voor het verdoeken in handschrift de naam ‘Sophie Charlotte de Saxe’. Aannemelijk is dat hiermee Sophie van Saksen-Hildburghausen (1685-1710) wordt bedoeld, kleindochter van graaf Floris’ erfgenaam graaf Georg Frederik van Waldeck (1620-1692) en zuster van hertog Ernst Frederik van Saksen-Hildburghausen (1681-1724). Deze graaf van Culemborg verkocht zijn Nederlandse bezit in 1720 aan de Staten van het Kwartier van Nijmegen, die het op hun beurt in 1748 cadeau deden aan stadhouder Willem IV.

Stukje van het oude doek van De aanbidding van de herders

Paulus Moreelse (1571-1638)

ca. 1634/35

Zelfportret

Olieverf op paneel, 71.5 x 62 cm

Mauritshuis, Den Haag

De aanbidding van de herders toont een figuur aan de linkerzijde met rode mantel en boek. Juist door het boek lijkt het onwaarschijnlijk dat deze figuur Josef voorstelt. We dienen in de wijzende, oude man direct naast Maria Josef te herkennen. De man met het boek kan de evangelist Lucas voorstellen, de enige van de vier evangelisten die het verhaal van de aanbidding van de herders vertelt. Misschien heeft de schilder hier bovendien zichzelf afgebeeld. Een zelfportret in het Mauritshuis toont gelijkenis met Lucas.

Zelfportret

Paulus Moreelse (1571-1638)

ca. 1624

Vertumnus en Pomona

Olieverf op doek, 130 x 114 cm

Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Het schilderij De aanbidding van de herders is een belangrijk werk in het late oeuvre van Moreelse. Niet alleen is het één van de weinige schilderijen van Moreelse uit die jaren met een religieus onderwerp, het is tevens één van zijn weinige meerfigurige historiestukken van na 1618. In Nederlands openbaar bezit bevindt zich van hem geen enkel eigenhandig schilderij met een bijbels onderwerp en slechts twee historiestukken met meerdere figuren: Vertumnus en Pomona in Museum Boijmans Van Beuningen en Rinaldo en Armida uit 1634 in Kasteel Heeswijk.

Vertumnus en Pomona

Abraham Bloemaert

1615-20

De aanbidding van de herders

Olieverf op doek, 166 x 200 cm

Centraal Museum, Utrecht

Moreelse toont het bijbelse onderwerp op een wijze zoals we dat ook aantreffen op iets vroegere schilderijen van andere Utrechtse meesters, zoals Gerard van Honthorst en Abraham Bloemaert. Zo zou ook in dit werk van Bloemaert een zelfportret verwerkt zijn. De tweede man van rechts vertoont gelijkenis met de schilder. En zien we hier ook Lucas, de man met de oranjerode mantel, die naar het boek op de grond blikt? Verschillen zijn er eveneens. Moreelse laat de os en de ezel en andere stoffering weg. Hierdoor is alle aandacht op het kindje in de kribbe gericht.

De aanbidding van de herders
← Ga terug