Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

[4 oktober 2017] Inventief en zonder sleur: Frans Hals Museum koopt werk van Porcellis

 

Er komt niet vaak een werk van Jan Porcellis op de markt, maar toch heeft de Vereniging Rembrandt ervoor kunnen zorgen dat er een nieuw schilderij van hem te zien is.

Schepen in een storm hangt nu in het Frans Hals Museum in Haarlem. Bijzonder, want in Nederland zijn er maar drie andere musea die een werk van Porcellis bezitten. 

Juryleden van een schilderwedstrijd waaraan Porcellis ooit meedeed, omschreven zijn stijl als 'buitengewoon inventief'. Dit was iets wat zij 'nooit zagen in schilderijen die vanuit een zekere routine of sleur ontstonden'.

Over Jan Porcellis

Jan Porcellis (ca. 1584-1632) geldt als een van de pioniers op het gebied van de marineschilderkunst. Zijn werk was van doorslaggevend belang voor de ontwikkeling van dit genre in de 17de eeuw.

Waar zijn voorgangers nog kozen voor kleurrijke zeegezichten vol anekdotische details, introduceerde Porcellis samenhang in zijn schilderijen en maakte hij met zijn wolkenpartijen en dramatische lichteffecten weerscondities zichtbaar. Al tijdens zijn leven verwierf hij faam – Samuel van Hoogstraten betitelde hem zelfs als: ‘dien grooten Raphel (Raphael) in ’t zeeschilderen’.

Schepen in een storm (ca. 1620) is een zeer vroeg en goed bewaard werk van Porcellis waarin zijn vernieuwende stijl al goed is waar te nemen. Zo ligt de nadruk in het werk niet zozeer op de schepen, maar op de atmosfeer op het water. Op meesterlijke wijze weet hij de illusie van een wegebbende storm te wekken.

Schepen in een storm is aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt, mede dankzij haar Daan Cevat Fonds en haar Coleminks Fonds. Er is ook gesteund door de Stichting mr. Cornelis Roozen Fonds en het Mondriaan Fonds.

Samenstelling: Marrigje Rikken, Hoofd Collecties Frans Hals Museum en Anna Tummers, conservator oude kunst Frans Hals Museum

Jan Porcellis (1584 - 1632)

ca. 1618

Schepen in een storm

Olieverf op paneel, 47 x 71 cm

Frans Hals Museum, Haarlem. Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2017.

Schepen in een storm is een uitzonderlijk, vroeg en goed bewaard zeegezicht van Jan Porcellis. Deze aanwinst versterkt het verhaal over Haarlem als centrum van artistieke vernieuwingen aan het begin van de Gouden Eeuw. Porcellis veroorzaakte een revolutie in de schilderkunst; hij introduceerde atmosferische zeegezichten in tonale kleuren. In subtiele bruin- en grijstinten wist hij de natuurkrachten weer te geven. Andere zeeschilders volgden; en ook schilders van landschappen- en stillevens begonnen in de jaren 1620 monochroom te werken. Stadshistorieschrijver Samuel Ampzing loofde Porcellis, die zich in 1622 vestigde in Haarlem, als de grootste constenaer in schepen.

Schepen in een storm

Hendrik Vroom (1640 - 1663)

ca. 1613

Aankomst van Frederik V van de Palts en Elisabeth Stuart te Vlissingen

Olieverf op doek, 203 x 409 cm

Frans Hals Museum, Haarlem.

Volgens kunstenaarsbiograaf Arnold Houbraken is Jan Porcellis in de leer geweest bij de beroemde zeeschilder Hendrik Vroom, wat voor 1605 moet hebben plaatsgevonden. Vroom domineerde aan het begin van de zeventiende eeuw de marine-schilderkunst. Hij staat bekend om zijn imposante, kleurrijke voorstellingen vol anekdotische details, zoals goed te zien is in zijn grootste schilderij met de aankomst van Frederik V van de Palts en Elisabeth Stuart die in 1613 waren getrouwd. Ze worden begroet met saluutschoten waarvan de kruidampen nog boven het water hangen. Op het schip midden vooraan staan prins Maurits en Frederik Hendrik van Oranje.

Aankomst van Frederik V van de Palts en Elisabeth Stuart te Vlissingen

Cornelis Verbeeck alias Smit (1605 - 1637)

ca. 1620

Zeegezicht met schepen voor de kust

Olieverf op paneel, 49 x 96,5 cm

Frans Hals Museum, Haarlem.

Cornelis Verbeeck was veelvuldig betrokken bij vechtpartijen, en werd hierom volgens de overlevering de ‘smit’ genoemd. Voor zover bekend heeft hij altijd in Haarlem gewerkt. Verbeeck specialiseerde zich in het schilderen van zeegezichten. Op veel van zijn schilderijen staan één of twee schepen centraal die hij in perspectief weergaf, zoals ook op dit schilderij. Het linker schip is schuin van achteren in verkort weergegeven, het rechter schip is in zijaanzicht geschilderd. De weersomstandigheden en ruimtelijke plaatsing zijn onduidelijk; de golven kloppen niet met de rustige lucht en de figuren op de voorgrond lijken op het water te staan.

Zeegezicht met schepen voor de kust

Allaert van Everdingen (1621 - 1671)

ca. 1650

Gezicht op Haarlem vanaf het Noorder-Spaarne

Oieverf op doek op paneel, 39 x 65,5 cm

Frans Hals Museum, Haarlem. Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 1893.

Storm op het Noorder Buiten Spaarne. Op de achtergrond Haarlem, met van links naar rechts de Bakenesserkerk, de Klokhuistoren en de Bavo. Op een vat rechts staat AVE, als een toevallig opschrift. Maar het is het signatuur van de schilder: Allaert van Everdingen. Van Everdingen was zee- en rivierschilder. Hij heeft veel steden aan het water geportretteerd. Hij was een fervent verzamelaar van werken van Porcellis, hij bezat maar liefst 13 werken van hem. Ook Rembrandt en Rubens hadden schilderijen van Porcellis in hun collectie.

Gezicht op Haarlem vanaf het Noorder-Spaarne

Jan van Goyen (1596-1656)

1649

Rivierlandschap

Olieverf op paneel, 40 x 56 cm

Frans Hals Museum, Haarlem

Veel lucht, de lage horizon en de donkere voorgrond met een visserssloep zorgen voor atmosferische ruimtewerking. De kerk op de achtergrond is de Grote of St.-Laurenskerk te Alkmaar, die Jan van Goyen vaker verbeeldde. Van Goyen was specialist in dit soort rivier- en kustgezichten, gebaseerd zowel op werkelijkheid als op fantasie. Honderden schilderijen zijn van hem bewaard, meestal in bruine tonen. Jan Porcellis ging hem voor in het schilderen van monochrome voorstellingen met veel dieptewerking. Van Goyen werkte van 1617 tot 1618 in Haarlem als leerling van de landschapsschilder Esaias van de Velde (1587-1630).

Rivierlandschap

Aert Anthonisz, alias van Antum (1580 - 1620)

ca. 1620

Stormachtige zee

Olieverf op paneel, 34,5 x 56,5 cm

Frans Hals Museum, Haarlem.

De zeeschilder Aert Anthonisz was werkzaam in Amsterdam, maar is waarschijnlijk bij de Haarlemmer Hendrick Vroom in de leer geweest. In dit stuk schilderde hij een woeste zee met driemasters onder een dreigende wolkenlucht. Links gunt hij ons een blik op een spuitende walvis. Schilderijen van stormachtige zeeën met schepen in nood en zeemonsters waren geliefd in de zeventiende eeuw. Dit schilderij dateert uit dezelfde tijd als ‘Schepen in een storm’ van Porcellis, maar oogt veel ouderwetser door het kleurgebruik, en de gebrekkige kennis van de regels van het perspectief.

Stormachtige zee

Cornelis Claesz van Wieringen (1576 - 1633)

voor 1628

De verovering van Damiate

Olieverf op doek, 101 x 230 cm

Frans Hals Museum, Haarlem

Een Haarlems schip verbreekt de ketting voor de haven van Damiate in Egypte: een legendarisch moment uit een kruistocht uit 1219. De Haarlemse Cluveniersschutterij bestelde dit schilderij voor de schoorsteenmantel van de kapiteinskamer, als voorbeeld van het heldhaftige voorgeslacht. Ook ontwierp Van Wieringen een tapijt met dit verhaal voor het Haarlemse stadhuis. Zeegezichten waren dan ook zeer geliefd in Haarlem. In vergelijking met Porcellis heeft Van Wieringen een wat onhandige plaatsing van de schepen op het water, het lijkt eerder alsof ze op het water drijven dan erin liggen.

De verovering van Damiate

Pieter Claesz (1597 - 1660)

1633

Monochroom banketje met roemer, tazza en citroen

Olieverf op paneel

Frans Hals Museum, Haarlem. In bruikleen van particulier.

Pieter Claesz woonde bijna zijn hele leven in Haarlem. Hij werd een van de belangrijkste schilders van stillevens, samen met Willem Claesz Heda. Claesz is vooral bekend geworden met zijn monochrome banketjes. Het beperkte kleurenpalet inspireerde hij op de monochrome stillevens van Porcellis. Op de banketjes heeft Claesz gedekte tafels geschilderd in subtiele grijze, bruine en groene tinten. Dit schilderij is daar een goed voorbeeld van. In een zorgvuldig uitgebalanceerde compositie plaatste hij een roemer, een zilveren tazza (drinkschaal), een broodje en borden met olijven en een citroen op de hoek van een tafel.

Monochroom banketje met roemer, tazza en citroen

Jan Porcellis (1584 - 1632)

ca. 1630

Riviermond met schepen bij stormachtig weer

Olieverf op paneel, 58 x 80,5 cm

Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

De gesuggereerde ruimte is enorm in dit schilderij. De grootste schepen zijn klein aan de horizon geplaatst, terwijl de sloep op de voorgrond met drie vissers juist groot is weergegeven. Bijzonder is de aandacht die Jan Porcellis heeft geschonken aan de weersomstandigheden. Links slaat de regen uit de wolken, terwijl de lucht alweer deels is opgeklaard aan de rechterkant. Porcellis heeft dit schilderij waarschijnlijk slechts enkele jaren voor zijn voortijdige dood geschilderd.

Riviermond met schepen bij stormachtig weer

Creditline

Deze aankoop werd mede mogelijk gemaakt door:

Vereniging Rembrandt

Stichting Mr. Cornelis Roozen Fonds

Mondriaan Fonds

Creditline
← Ga terug