Skip over navigation | Sla menu over
4 okt 2017

Frans Hals Museum koopt uitzonderlijk werk van Jan Porcellis

Frans Hals Museum koopt uitzonderlijk werk van Jan Porcellis

Woensdag 4 oktober onthulde burgemeester Jos Wienen van Haarlem in het Frans Hals Museum de jongste aankoop van het museum: het schilderij Schepen in een storm, een uitzonderlijk,  vroeg  en  goed  bewaard  zeegezicht  van  Jan  Porcellis  uit  ca.  1618/1622. Porcellis bracht een omwenteling in het schilderen van zeezichten teweeg  – juist in zijn Haarlemse periode. “Deze unieke aanwinst onderstreept het verhaal dat Haarlem aan het begin  van  de  Gouden  Eeuw  een  epicentrum  van  artistieke  vernieuwing  was  waar  grote omwentelingen in de schilderkunst plaatsvonden”, aldus directeur Ann Demeester van het Frans  Hals  Museum  |  De  Hallen  Haarlem.  Kwalitatief  hoogwaardige  stukken  van  Jan Porcellis zijn zeer zeldzaam en komen slechts zelden op de markt. Het schilderij is voor een bedrag van € 800.000 aangekocht met steun van de Stichting Mr. Cornelis Roozen Fonds, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt - mede dankzij haar Daan Cevat Fonds en haar Coleminks Fonds.
 
Jan Porcellis
De van oorsprong Vlaamse Jan Porcellis (Gent, 1584 – 1632) was een van de meest gevierde marineschilders in de zeventiende eeuw. Hij vestigde zich na een paar omzwervingen in 1622 in Haarlem. Daar was hij volgens kunstenaarsbiograaf Arnold Houbraken eerder in de leer geweest bij zeeschilder Hendrik Vroom. Vroom stond bekend om zijn imposante, kleurrijke voorstellingen vol anekdotische details. Porcellis, daarentegen, introduceerde samenhang: hij toonde schepen in perspectivisch overtuigende verhouding tot elkaar, vermengde zijn kleuren en sorteerde daarmee een overtuigend ruimtelijk effect. In subtiele bruin- en grijstinten, van zilverwit tot dreigend donker, wist hij de natuurkrachten weer te geven. Andere zeeschilders volgden. Ondanks Porcellis’ relatief korte  verblijf  (tot  1624)  namen  zijn  reputatie  en  faam  juist  in  Haarlem  een  grote  vlucht. Stadshistorieschrijver  Samuel  Ampzing  loofde  Porcellis  in  zijn  boek  van  1628  als  “de  grootste constenaer in schepen” van Haarlem. Schilder-biograaf Samuel van Hoogstraten noemde hem in 1678 “dien grooten Raphel [Raphael] in ’t zeeschildren”.
 
Schepen in een storm
De twee meest vooraanstaande Porcellis-specialisten, Dr. John Walsh en Dr. Gerlinde de Beer, herkennen Schepen in een storm als een eigenhandig, kwalitatief hoogwaardig en goed bewaard gebleven stuk van zijn hand. De Beer merkt specifiek op dat Porcellis hier voor het eerst twee schepen op perspectivisch  overtuigende  wijze  schuin  achter  elkaar  in  het  water  plaatst  –  een vondst die veel navolging zou krijgen. John Walsh voegt daar aan toe: “It was in Haarlem that Porcellis  began  to  paint  seascapes  with  truly  convincing  effects  of  weather  and atmosphere. Shipwrecks, like this especially fine one – bleak and violent in sea and sky – gave his audience shivers, and plenty to think about: fortunes were made in ships like these, but some went on the rocks, helpless in the grip of God's power.”
 
Frans Hals Museum
Ondanks Porcellis’ evidente connectie met Haarlem en zijn enorme belang voor de Nederlandse kunst in het algemeen bezat het Frans Hals Museum tot op heden geen enkel werk van zijn hand. Schepen in een storm zal dit hiaat op voorbeeldige wijze vullen. Het museum bezit drie topstukken van  Porcellis’  veronderstelde  leermeester  Hendrick  Vroom.  Ook  andere  belangrijke  Haarlemse zeeschilders, zoals Van Wieringen en Verbeeck zijn zeer goed vertegenwoordigd in de collectie. De fundamentele vernieuwing zoals die door Porcellis werd bewerkstelligd – juist in zijn Haarlemse periode – kan op uitnemende wijze worden getoond aan de hand van Schepen in een storm. Het schilderij vormt daarmee een schakelpunt binnen de collectie. Zo is de impact die Porcellis had zeer fraai te tonen aan de hand van op hem geïnspireerde marineschilderijen van Van Everdingen die een fervent verzamelaar was van werken van Porcellis (hij bezat er maar liefst dertien!) en het werk van Pieter Mulier.
 
Aanvulling collectie Nederland
Porcellis’ oeuvre is betrekkelijk klein; naast nog geen zestig schilderijen kennen we tegenwoordig een dertigtal tekeningen van zijn hand, en een reeks etsen naar zijn ontwerp. Binnen de collectie Nederland bezitten slechts vier musea schilderwerk van Porcellis: Het Rijksmuseum te Amsterdam, het  Boijmans  Van  Beuningen  Museum  in  Rotterdam,  de  Lakenhal  in  Leiden  en  het  Haagse Mauritshuis. De werken van Porcellis die deze musea bezitten dateren allen rond 1630. Schepen in een storm, dat het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem nu toevoegt aan zijn collectie, is ongeveer  een  decennium  eerder  te  dateren  en  markeert  daarmee  een  significant  vroeger schakelpunt  binnen  de  Nederlandse  schilderkunst.  Goede  stukken  van  Jan  Porcellis  zijn  zeer zeldzaam en komen slechts zelden op de markt. Er deed zich nu een unieke mogelijkheid voor om dit werk – dat is geschilderd op een prachtig paneel en zich in een uitzonderlijk goede conditie bevindt – na decennia in particulier bezit weer terug te laten keren in de Nederlandse kunstcollectie, en op die manier openbaar te maken voor het publiek. Voor het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem betekent de aankoop van Porcellis’ Schepen in een storm dat het museum op grootse wijze het verhaal kan vertellen over Haarlem als centrum van vele artistieke vernieuwingen die in de Gouden Eeuw plaatsvonden. Het museum is dan ook bijzonder trots, dankbaar en verheugd dat het dit werk met louter externe particuliere- en publieke gelden heeft kunnen verwerven voor de collectie van de Gemeente Haarlem en kan toevoegen aan de Collectie Nederland.


Jan Porcellis, Schepen in een storm (ca. 1618-22), olieverf op paneel. Frans Hals Museum, Haarlem.