Skip over navigation | Sla menu over
13 nov 2017

Van Wittel: eindelijk een plek in eigen land

Van Wittel: eindelijk een plek in eigen land

In Italië staat hij te boek als een belangrijk vernieuwer in de kunst, maar in Nederland is de uit Amersfoort afkomstige landschapsschilder Caspar van Wittel (1653-1736) een grote onbekende. Een nieuwe aanwinst van Museum Flehite, mogelijk gemaakt door steun van de Vereniging Rembrandt, zal helpen daar verandering in te brengen.

De naam van Caspar van Wittel zal maar bij weinig kunstliefhebbers in Nederland een belletje doen rinkelen. Echt vreemd is dat niet. Net als Adriaen de Vries (1556-1626) en Johan Maelwael (ca. 1370-1415), twee belangrijke Nederlandse kunstenaars die tot voor kort in eigen land ook alleen in kleine kring bekend waren, werkte Van Wittel het grootste deel van zijn leven in het buitenland en daar bevindt zich ook vrijwel al zijn werk. Wie zijn kunst goed wil leren kennen, moet naar Italië, en dan vooral naar Rome, waar hij driekwart van zijn leven heeft gewoond.

Succesvol in Italië

Van Wittel reisde af naar Rome toen hij een jonge twintiger was, in of vlak voor 1674. Na een wat moeizaam begin slaagde hij erin zich in Italië in de kijker te spelen bij rijke kunstliefhebbers die van hem het ene na het andere werk kochten.

Tegen het einde van de zeventiende eeuw gold Van Wittel, of Vanvitelli, zoals hij in Italië inmiddels werd genoemd, als een van de succesvolste kunstenaars van Rome. In 1711 werd hij zelfs toegelaten tot de prestigieuze Accademia di San Lucca, een erkenning waarvan de meeste kunstenaars in Rome alleen maar konden dromen.

Topografische stadsgezichten

Van Wittel had zijn faam te danken aan zijn topografische stadsgezichten, een onderafdeling van de landschapsschilderkunst die in Nederland al enige tijd werd beoefend, maar in Italië iets nieuws was. Hij maakte in Italië honderden van dit soort werken, vooral met zijn eigen woonplaats als onderwerp.

Vernieuwend voor zijn Romeinse stadsgezichten was niet alleen dat Van Wittel hierin de werkelijkheid vrij nauwkeurig navolgde, maar ook dat hij hierin de meer moderne kanten van de stad liet zien. De architectuur van Bernini en Borromini (rechts) had de voorkeur boven Colosseum en Forum Romanum.

 

Rechts: Caspar van Wittel, Gezicht op Piazza Navona in Rome, 1699, olieverf op doek, 96,5 x 216 cm, Museo Thyssen-Bornemisza, Madrid

 

 

 

Van Wittels stadsportretten stonden in Italië aan het begin van een lange schilderkunstige traditie die vedutismo of veduteschilderkunst wordt genoemd (‘veduta’ is Italiaans voor ‘uitzicht’) en waarvan de Venetiaanse kunstenaar Giovanni Antonio Canal (1697-1768), beter bekend als Canaletto, de bekendste representant is geworden.

Door de impact van Van Wittels stadsgezichten op de Italiaanse landschapsschilderkunst kan met enige voorzichtigheid worden gezegd dat, afgezien van Mondriaan, geen Amersfoortse kunstenaar zo’n belangrijke plek inneemt in de Europese kunstgeschiedenis als hij. Het is daarom begrijpelijk dat Museum Flehite graag een geschilderd werk van hem wilde hebben (het museum bezat al twee etsen van hem). Toen er in Londen een hoogst aantrekkelijke gouache van Van Wittel werd aangeboden, met bovendien zijn geboortestad als onderwerp, begreep het museum dat dit het moment was om toe te slaan.

Nostalgie en fantasie

Het Gezicht op Amersfoort vanaf de Eem is gemaakt toen Van Wittel al een aantal jaren in Italië woonde. Waarschijnlijk was hij in een nostalgische bui, want bij zijn Romeinse klantenkring zal hij een Amersfoorts stadsgezicht niet makkelijk hebben kunnen slijten.

Het werk heeft met zijn heldere kleuren en prachtige licht en perspectief dezelfde soort aantrekkingskracht die ook zijn Italiaanse stadsgezichten hebben, maar in een belangrijk opzicht verschilt het hier ook van: Van Wittel heeft voor dit werk veel geput uit eigen fantasie. Dat geldt in de eerste plaats voor de skyline. Afgezien van een paar in het oog springende gebouwen, zoals de Onze-Lieve-Vrouwekerk in het midden, heeft die er nooit zo uitgezien.

De nieuwe aanwinst van Museum Flehite zal een prominente plek innemen op de geplande tentoonstelling over Van Wittel in Amersfoort in 2019. Dan zal voor een groot publiek duidelijk worden waarom hij in Italië zo’n grote man was en waarom hij het verdient in zijn geboortestad en in de rest van Nederland beter bekend te zijn.

Gezicht op Amersfoort
 Caspar van Wittel, Gezicht op Amersfoort vanaf de Eem, c. 1712, gouache op vellum overgebracht op paneel, 27,5 x 48 cm, Museum Flehite, Amersfoort.