Skip over navigation | Sla menu over
14 nov 2017

Werkman: van modern drukwerk naar Bijbelse schilderingen

Werkman: van modern drukwerk naar Bijbelse schilderingen

Het was de blikvanger op de grote overzichtstentoonstelling, twee jaar geleden in het Groninger Museum, en is daar nu permanent te zien: de zogenaamde Werkmankast. Kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman beschilderde deze kast tijdens de Tweede Wereldoorlog voor zijn vriend dominee August Henkels.

De kast is een opvallend werk: niet alleen door de grootte ervan, maar ook doordat Werkman (1882 - 1945) vooral bekend werd door de ‘druksels’ die hij maakte in zijn eigen drukwerktechniek. Zijn schilderijen zijn minder bekend. Hij maakte er ongeveer 150, maar daarvan is ongeveer de helft niet meer te achterhalen of vernietigd tijdens de verwoesting van het Scholtenshuis in 1945.

Kunstkring De Ploeg

Werkman, die behoorde tot de Groningse kunstkring De Ploeg, maakte de schilderingen in 1943 in opdracht van August Henkels (1906 – 1975). De twee leerden elkaar kennen bij de clandestiene uitgeverij De Blauwe Schuit, die met haar publicaties op indirecte wijze de Duitse bezetter bekritiseerde. De kunstenaar was er verantwoordelijk voor het drukwerk en de vormgeving van een reeks uitgaven, waarin zijn Chassidische Legenden het hoogtepunt vormden.

Inspiratie tijdens fietstocht

De opdracht die Henkels zijn vriend gaf, was twaalf panelen te beschilderen met oudtestamentische taferelen. De panelen zouden gemonteerd worden in een speciaal daarvoor gemaakte kast.

De bewaard gebleven correspondentie tussen de twee werpt licht op de ontstaansgeschiedenis van het meubel. In een van die brieven beschrijft Werkman bijvoorbeeld hoe hij een lekke band kreeg tijdens een fietstocht en strandde bij een boomgaard. De appels die hij daar zag, gaven hem meteen inspiratie om het paneeltje met de voorstelling van Adam en Eva in het paradijs te schilderen.

Daarna volgden nog elf voorstellingen, alle uitgevoerd in een expressief naïeve stijl. Ze verbeelden verhalen waarin God standvastigheid en vertrouwen beloont en ongehoorzaamheid en afvalligheid straft. Dat is niet alleen een pedagogisch verantwoorde keuze voor een dominee met jonge kinderen; voorstellingen als die van David en Goliath verwijzen ongetwijfeld ook naar de actualiteit van de oorlog.

Geen ervaring met Bijbelse verhalen

Uit de briefwisseling tussen Werkman en Henkels blijkt ook dat de onkerkelijke kunstenaar geen ervaring had met het uitbeelden van Bijbelse verhalen, zodat er af en toe hulp van zijn opdrachtgever nodig was. Toen de reeks compleet was, werden de panelen in de door Henkels gekochte kast gemonteerd.

De kast zou een van Werkmans laatste grote projecten worden: in 1945, drie dagen voor de bevrijding, werd hij om nooit opgehelderde redenen gearresteerd en gefusilleerd door de Sicherheitsdienst. Bij de bevrijding gingen ook zijn in beslag genomen werken verloren.