Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

12 september 2013: Breda's Museum verwerft een stadsgezicht uit 1518/1520

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Christus en de Samaritaanse vrouw bij de stad Breda uit 1518 wordt onderstreept om zijn historische waarde voor de stad Breda. Breda ontpopte zich in het begin van de 16de eeuw, als woonplaats van het Huis Nassau, tot één van de belangrijkste steden van de Lage Landen. Het fragment is één van de vroegste stadsgezichten die in Nederland bekend zijn. Zulke nauwkeurig te dateren vroege stadsgezichten uit de Nederlanden zijn buitengewoon zeldzaam. Omdat ze de beeldenstorm hebben overleefd én omdat er niet veel uit deze tijd bewaard is gebleven dat zo concreet herinnert aan het toenmalige belang van de stad Breda. Daarnaast is dit stadsgezicht van belang voor een goed begrip van de ontwikkeling van het genre in de schilderkunst, dat dankzij specialisten in de zeventiende-eeuwse Republiek zo`n hoog niveau bereikte. Deze aankoop werd mede mogelijk gemaakt dankzij het BankGiro Loterij Aankoopfonds van de Vereniging Rembrandt.

Samenstelling: Jeroen Grosfeld, directeur Breda's Museum

Anoniem (Antwerpen?)

1518-1520

Christus en de Samaritaanse vrouw bij de stad Breda

Olieverf op paneel, 53,5 x 67 cm

Fragment van een middenpaneel van een drieluik.

Collectie Breda’s Museum in bruikleen van de Vereniging Vrienden van Breda’s Museum

Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2013

In 2012 doemde vanuit het niets dit beeld van Breda op. Een portret van de vorstelijke residentie waartoe Breda zich in korte tijd onder de Nassaus ontwikkelde. Binnen de laat middeleeuwse stadsmuren zien we temidden van stenen en houten huizen de Grote Kerk als triomfantelijk symbool van het geloof. Bouwkundige details maken een exacte datering mogelijk: niet vroeger dan 1518 en niet later dan 1520. Daarmee is dit het vroegst bekende stadsgezicht van deze orde in onze Nederlandse schilderkunst.
Ondanks de vreemde wijze waarop dit paneel is afgezaagd, is duidelijk dat Breda hier figureert in een voorstelling van Christus en de Samaritaanse vrouw. Een verhaal dat handelt over de bekering tot het ware geloof en hier mogelijk in verband staat met de verering van het reliek van het Heilig Kruis in het Breda van die tijd.

Christus en de Samaritaanse vrouw bij de stad Breda

Anonieme Bredase zilversmid

1450-1500

Houder van het kruisreliek

Zilver met vergulding en emailwerk, 62 x 30 x 18 cm

Collectie Breda's Museum, in bruikleen van de Stichting Bisschoppelijk Museum, Breda

In de tweede helft van de 15e eeuw kreeg de devotie van het Heilig Kruis een nieuwe plaats in een kapel in de Grote Kerk. Deze reliekhouder zou in dat kader vervaardigd kunnen zijn. Een prachtig stuk zilversmeedkunst, vermoedelijk van een Bredase zilversmid. Op de uiteinden van het kruis zien we de symbolen van de vier evangelisten. Het reliek zelf – een miniscule splinter - is in het midden van het kruis geplaatst. Het kruis staat op de berg Golgotha, vindplaats van het reliek in het Hemels Jeruzalem. Het motief van de berg zien we ook op paneel ‘Christus en de Samaritaanse vrouw bij de stad Breda’. Dat is een sterke aanwijzing dat ook deze voorstelling iets te maken heeft met de verering van het kruisreliek.

Houder van het kruisreliek

Anoniem

ca. 1535

Sacramentsretabel van Niervaart

Olieverf op panelen van populierenhout, 159 × 315 cm

collectie Breda’s Museum

De verering van het Sacrament van Niervaert gaat terug op een legendarische vondst van een wonderhostie, begin 14e eeuw in het voormalige plaatsje Niervaert bij Klundert. Midden 15e eeuw werd deze hostie naar de Grote Kerk in Breda overgebracht. Hier werd de devotie tot ontwikkeling gebracht, uiteindelijk in een speciale kapel die tussen 1520 en 1530 gereed kwam.
Voor de uitleg van de legende diende daar dit schilderij met oorspronkelijk acht taferelen met onderschriften. Deze taferelen flankeren een geschilderde expositie van het sacrament in een monstrans. Op drie taferelen spelen de gebeurtenissen zich af in Breda en die bieden een prachtige aanvulling op het stadsgezicht van zo’n 15 jaar eerder. Bij de Beeldenstorm in 1566 is het sacramentsretabel uit de kerk verwijderd. Daarbij zijn drie scènes geheel en een vierde gedeeltelijk verloren geraakt.

Sacramentsretabel van Niervaart

Anoniem

1490-1520

Stadskannen van Breda

Tin, 52 x 21 centimeter

collectie Breda's Museum, bruikleen Stichting Stedelijk Museum, Breda

Deze stadskannen zijn tussen 1490 en 1520 gemaakt voor het stadsbestuur van Breda. Uit dergelijke kannen werd wijn geserveerd aan officiële gasten. Op het schilderij 'Christus en de Samaritaanse vrouw bij de stad Breda' zien we hoe Petrus en een andere apostel terugkeren uit de stad waar ze eten en drinken hebben gehaald. Beiden dragen het drinken in een kan die grote gelijkenis vertoont met zo’n Bredase stadskan. Voor een eregast als Christus wel het minste zal men gedacht hebben. Met zo'n detail lijkt een directe band tussen Breda en Christus te worden aangegeven.

Stadskannen van Breda

Guido Andries (di Savino) ( 1480 - 1508 in Antwerpen – 1541)

ca. 1538

Oogtegels afkomstig van het kasteel van Breda

Majolica, ca. 25 x 25 / 27 x 27 cm.

Collectie Breda’s Museum, Legaat A. Groneman, in bruikleen van de Stichting Stedelijk Museum, Breda

Op het gezicht op de stad Breda is links van de kerk het kasteel van Breda te zien. Het is een complex van torens van de middeleeuwse burcht van Van Polanen en latere gebouwdelen uit de 15e eeuw. De weergave is overeenkomstig de situatie van 1518 voor zover we die kennen uit archeologische en bouwhistorische gegevens.
Veertien jaar later begon Hendrik III van Nassau op deze locatie de bouw van zijn renaissance paleis. De decoraties daarvan zijn begin 19e eeuw vrijwel geheel verwijderd. Ook deze oogtegels van de galerij bij het appartement van Hendrik zelf. Ze waren speciaal besteld bij de eerste majolicamaker in de Nederlanden: de Italiaan Guido di Savino die zich in 1508 in Antwerpen vestigde. Het patroon van de tegels gaat terug op voorbeelden uit Zuid Europa. De ogen zijn een oud motief om kwaad af te weren. Geel en blauw zijn de kleuren van de Nassaus.

Oogtegels afkomstig van het kasteel van Breda

Dirk Vellert (1480 – 1547)

1523

Christus en de Samaritaanse vrouw

Gravure, 11 x 7,9 cm.

Collectie Rijksmuseum Amsterdam

Van het Bredase paneel is de voorstelling van Christus en de Samaritaanse vrouw grotendeels verloren geraakt. Deze prent van Dirk Vellert geeft een beeld hoe we ons de onderhelft van het paneel ongeveer kunnen voorstellen. Vellerts prent is een tamelijk vroeg voorbeeld van een nieuwe, directe uitbeelding van bijbelse verhalen die in de 16e eeuw opgang deed, in prenten voor bijbeluitgaven en als onderwerp van historieschilderkunst. De keuze van het bijbelverhaal van Christus en de Samaritaanse vrouw is voor begin 16e eeuw vernieuwend te noemen. De anekdotische koppeling aan de devotie van het kruisreliek op het Bredase paneel getuigt nog van de laatmiddeleeuwse traditie.

Christus en de Samaritaanse vrouw

Joachim Patinir (Bouvignes, Dinant circa 1480 - Antwerpen 1524)

ca. 1520

Landschap met de ondergang van Sodom en Gomorrah

Olieverf op paneel, 22,5 x 30 cm

Collectie Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam; bruikleen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Joachim Patinir wordt beschouwd als de eerste kunstenaar in de Nederlanden die het landschap als kunstvorm verzelfstandigde. Uitbeelding van een bijbelse scène of een religieus personage maakte hij tot een natuurlijk onderdeel van een landschap. In dit geval is dat een apocalyptische blik op de ondergang van Sodom en Gomorrah, een nogal uitzonderlijk werk binnen wat van zijn oeuvre bekend is. Patinir of kunstenaars van zijn atelier verzorgden soms als specialist het landschap in het werk van andere kunstenaars, zoals Gerard David of Quinten Matsijs. Zij waren bedreven in een subtiele weergave van gebouwen, meestal gezien vanuit een hoog standpunt. Ook is hun werk herkenbaar aan kleine figuurtjes, uiterst doeltreffend en schetsmatig neergezet. Deze vaardigheden zien we terug in het gezicht op de stad Breda en dan vooral in de kwaliteit waarmee de stad is geschilderd.

Landschap met de ondergang van Sodom en Gomorrah

Anoniem

1520-1530

Heilige Catharina

Eikenhout met resten van polychromie, 62 x 23 x 15 cm

Collectie Breda's Museum, in bruikleen van de Stichting Bisschoppelijk Museum, Breda. In langdurig bruikleen bij Het Noordbrabants Museum, Den Bosch.

Dit fraaie beeld is tot op heden kunsthistorisch niet geplaatst. Dat wil zeggen dat we eigenlijk niet weten waar en door wie het gemaakt kan zijn. Stilistisch past het in het eerste kwart van de 16e eeuw. Het prachtige snijwerk is ooit ‘gestoffeerd’ geweest. Dat wil zeggen beschilderd en versierd met bladgoud. De sporen daarvan zijn nog goed te zien. Catharina was patroonheilige van de begijnen. Dit beeld was voorheen dan ook in bezit van het begijnhof in Breda. Het dateert uit de tijd dat begijnen in Breda hun eerste begijnhof mochten bouwen, vlak bij het kasteel van Hendrik III van Nassau. Hij was ook hun beschermheer. Misschien moeten we dat in aanmerking nemen om de uitzonderlijke kostbaarheid en kwaliteit van dit beeld te kunnen verklaren.
 

Heilige Catharina
← Ga terug