Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

22 januari: Stedelijk Museum Alkmaar verwerft een zeldzaam 'Luthers kastje'

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Dit tafelkabinet (ca. 1664), bekend als het Luthers kastje, is afkomstig van het landgoed Nijenburg en nu met steun van de Vereniging Rembrandt en haar BankGiro Loterij Aankoopfonds aangekocht door het Stedelijk Museum Alkmaar. ‘Het is een buitengewoon boeiend en tegelijkertijd mysterieus kastje. Een bijna ongekend persoonlijk meubel uit onze 17de eeuw, dat in zichzelf een soort verzameling herbergt’, zo schreef een adviseur aan het bestuur. Voor de deur van het kastje is een marqueteriepaneel met een architectuurvoorstelling gebruikt uit omstreeks 1600. Een fascinerend voorbeeld van hergebruik. Het wordt het Luthers kastje genoemd omdat aan de binnenkant van de lades rechtstreeks op het hout geschilderde portretten te zien zijn van kerkhervormers, vrijwel zeker naar voorbeeld van een (nog te identificeren) reeks portretprenten. Het is niet duidelijk wie, en of dezelfde hand, verantwoordelijk is voor de geschilderde portretten. Wel zeker is dat de meubelmaker voor de brede onderste lade een paneel van Susanna van Steenwijck (1602/03 - 1664?), de vroegst bekende architectuurschilderes in de Nederlanden, gebruikte.
Het kastje heeft hiermee een curieus en gelaagd karakter dat een verhaal vertelt over kunst en geschiedenis in de 17de eeuw. In de nabijheid van en in samenhang met het landgoed Nijenburg waar het vandaan komt is het kastje nu voor altijd te zien in het Stedelijk Museum Alkmaar.

Samenstelling: Christi M. Klinkert, conservator Stedelijk Museum Alkmaar en Marloes Huiskamp, kunsthistorica

Foto: Celine Admiraal

begin 18de eeuw

Landgoed Nijenburg te Heiloo

In eigendom van Vereniging Hendrick de Keyser.

Tussen Alkmaar en Heiloo ligt landgoed Nijenburg. Het werd aan het begin van de 18de eeuw aangelegd door de familie Van Egmond van de Nijenburg. In 1742 kwam het als erfenis in handen van de familie Van Foreest. Sinds 1966 beheert Stedelijk Museum Alkmaar de ruim 50 familieportretten afkomstig uit dit buitenhuis. In 2014 kon aan het ‘ensemble Nijenburg’ een intrigerend object worden toegevoegd: een pronkkastje dat zich eeuwen op het landgoed heeft bevonden en daar sinds jaar en dag het ‘Luthers kastje’ werd genoemd.

Landgoed Nijenburg te Heiloo

Foto: Otto Kalkhoven

ca. 1675

Poppenhuis van landgoed Nijenburg te Heiloo

Collectie Vereniging Hendrick de Keyser, bruikleen Stichting Van Foreest en Van Egmond van de Nijenburg.

De oorsprong van het Luthers kastje moet waarschijnlijk worden gezocht in Leiden, bij de familie Heydanus-Van Swanenburgh. Een telg uit deze familie, Adriana Christina Heydanus, liet in 1699 een groot deel van haar bezit na aan Alkmaarse verwanten uit de familie Van Egmond van de Nijenburg. In die nalatenschap bevond zich in elk geval een schitterende ‘poppecas’, en mogelijk ook het kabinetje. Beide kwamen op Nijenburg te staan. Het poppenhuis pronkt daar nog steeds.

Poppenhuis van landgoed Nijenburg te Heiloo

Nicolaas Verkolje

ca. 1728

Portret van Cornelis van Foreest

Olieverf op doek, 78 x 63 cm

Collectie Stedelijk Museum Alkmaar (bruikleen Stichting Van Foreest en Van Egmond van de Nijenburg.

Maria van Egmond van de Nijenburg (1684-1742), dochter van de bouwheer van landgoed Nijenburg, stierf kinderloos. Ze liet al haar bezittingen na aan twee familieleden van moederskant: haar volle neef Nanning en haar achterneef Cornelis, hier geportretteerd. In de bewaard gebleven omvangrijke boedelinventaris die opgemaakt werd na Maria’s overlijden, staat bij elk item een C voor Cornelis of een N voor Nanning. Het landgoed met al wat daarbij hoorde, ging naar eerstgenoemde. Daaronder bevond zich ook het Luthers kastje. Dat wordt expliciet genoemd als behorend tot huis Nijenburg.

Portret van Cornelis van Foreest

Noordelijke Nederlanden (meubel) en Susanna van Steenwijck-Gaspoel (1602/03-1664)

ca. 1600 (marqueteriepanelen) en 1664 (schilderingen)

Luthers kastje van Nijenburg

Diverse soorten hout en olieverf op paneel, 55,5 x 69 x 45,5 cm

Collectie Stedelijk Museum Alkmaar, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

Het kabinetje van landgoed Nijenburg bewaart het beste voor het laatst. De marqueteriepanelen aan de buitenzijde zijn van een eenvoudige schoonheid. Open je het deurtje, dan wordt eerst een front van tien lades zichtbaar, dat beschilderd is met een bloemstilleven. De binnenzijde van de deur toont een bijbelse scène: Christus en de Samaritaanse vrouw (Joh. 4,1-30). De grootste verrassing wacht aan de binnenzijde van de lades. Op de bodems van de negen kleine laatjes zijn de portretten van evenzoveel kerkhervormers te vinden: Erasmus, Bullinger, Oecolampadius, Musculus, Bucer, Zwingli, Melanchthon, Luther en Calvijn. In de grote, onderste lade is het interieur van een protestantse, fictieve kerk voorgesteld.

Luthers kastje van Nijenburg

Pierre Gole (1620-1684)

ca. 1680

Kunstkabinet

Diverse houtsoorten, tin en messing, 169,5 x 135 x 60 cm

Collectie Stedelijk Museum Alkmaar (recente schenking van particuliere verzamelaars)

Kunstkabinetten waren er in de 17de eeuw in soorten en maten. Het Luthers kastje behoort tot de wat eenvoudiger, ‘burgerlijke’ exemplaren. Dit stuk, onlangs geschonken aan Stedelijk Museum Alkmaar, vertegenwoordigt de top van het genre. Het is indrukwekkend van formaat, en de uitwerking van de bloemmotieven in marqueterie is zeer verfijnd. Dit meubel is dan ook vervaardigd door de hofleverancier van Zonnekoning Lodewijk XIV: Pierre Gole – in Bergen NH geboren als Pieter Goolen.

Kunstkabinet

Susanna van Steenwijck-Gaspoel (1602/03 – 1664)

1642

Gezicht op de Lakenhal te Leiden

Olieverf op doek, 97 x 119 cm

Collectie Museum de Lakenhal, Leiden

De schilderingen op de binnenzijde van de deur en in de onderste lade van het Luthers kastje zijn gesigneerd door Susanna van Steenwijck. Haar oeuvre is klein. In Nederland bezitten naast Stedelijk Museum Alkmaar alleen Stedelijk Museum Zwolle en Museum De Lakenhal schilderijen die met zekerheid aan haar toe te schrijven zijn. Susanna laat in deze voorstelling van de Leidse Lakenhal haar kwaliteiten als perspectiefschilderes zien. Met veel oog voor detail heeft zij het gebouw, zijn omgeving en de activiteiten eromheen geschilderd. De kunstenares woonde enige tijd in Leiden.

Gezicht op de Lakenhal te Leiden

Creditline

De aankoop van het Luthers kastje door Stedelijk Museum Alkmaar werd mede mogelijk gemaakt door:

De Vereniging Rembrandt

VSBfonds

Creditline
← Ga terug