Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

28 mei 2015: Museum de Lakenhal verwerft een zeldzaam 16de-eeuws carton

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Met steun van de Vereniging Rembrandt, mede dankzij haar BankGiro Loterij Aankoopfonds, heeft Museum de Lakenhal een tot nu toe onbekende 16de-eeuwse tekening aangekocht. Deze zeldzame tekening is waarschijnlijk een ‘carton’, een werktekening voor een 16de-eeuws gebrandschilderd glas. Van deze specifieke voorstelling zijn tot op heden geen uitgevoerde ruiten bekend. Leiden was in de 15de en 16de eeuw een belangrijk centrum van glasschilderkunst in de Noordelijke Nederlanden: er zijn meer dan vijftig namen bekend van Leidse glasschilders die actief waren tussen 1475 en 1550. De cartons die zij gebruikten zijn bijna allemaal verloren gegaan. In Nederland is er voor zover bekend niet één bewaard gebleven uit een Leidse werkplaats. De collectie van Museum de Lakenhal bevat een aantal gebrandschilderde ramen uit de 16de eeuw en kan met de aankoop van dit carton nu ook een belangrijk stadium in de productie van deze gebrandschilderde ramen laten zien. 

Samenstelling: Prosper de Jong, junior conservator Museum de Lakenhal

Anoniem, waarschijnlijk Leiden

ca. 1520-1530

Een werkplaatstekening voor een gebrandschilderde glasruit met een voorstelling van arme ouders en rijke kinderen

papier, inkt, krijt, diameter 22,9 cm.

Collectie Museum De Lakenhal Leiden, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2015

Glasrondjes met reeksen van bijbelse of moraliserende onderwerpen werden bijvoorbeeld in woonhuizen van de burgerij aangebracht. Voor het maken van een gebrandschilderde glasrondje was een ontwerp nodig waarvan uitgewerkte versies op ware grootte werden gemaakt, zogenaamde werkplaatstekeningen. Dit is daar een zeldzaam voorbeeld van. Voor monumentale glasramen wordt dit tussenstadium ook wel ‘carton’ genoemd. De complexe voorstelling laat waarschijnlijk als negatief voorbeeld zien hoe men eigenlijk niet met ouders zou moeten omgaan. De oude man rechts zit namelijk apart terwijl zijn plaats - de belangrijkste zetel aan tafel - is ingenomen door zijn welvarende zoon die samen met zijn gezin een maaltijd gebruikt.

Een werkplaatstekening voor een gebrandschilderde glasruit met een voorstelling van arme ouders en rijke kinderen

Anoniem, waarschijnlijk Leiden

ca. 1520-1530

Een werkplaatstekening voor een gebrandschilderde glasruit met een voorstelling van arme ouders en rijke kinderen

papier, inkt, krijt, diameter 22,9 cm

Collectie Fondation Custodia Collection Frits Lugt, Parijs

Deze werkplaatstekening is afkomstig van dezelfde reeks als de aanwinst. Hier is de voorstelling waarschijnlijk te beschouwen als een positief voorbeeld: de oude vader zit aan het hoofd van de tafel met zijn zoon en diens echtgenote. In de achtergrondscène lijkt het dat de oude man tafelgerei en een zak (met geld?) meekrijgt van zijn zoon. De reeks is vooralsnog de vroegst bekende uitbeelding van het, vooral in de 17de eeuw, populaire thema: rijke kinderen, arme ouders.

Een werkplaatstekening voor een gebrandschilderde glasruit met een voorstelling van arme ouders en rijke kinderen

Anoniem, waarschijnlijk Leiden

ca. 1510-1520

De maaltijd van Nabal

Gebrandschilderde glasruit, grisaille en zilvergeel

Collectie Museum De Lakenhal, aangekocht met steun van Vereniging Rembrandt in 1970

Dit is een glasrondje zoals die in Leiden in de eerste helft van de zestiende eeuw werden gemaakt. Net zoals bij de aanwinst gaat het om een maaltijdscène, hier een voorstelling ontleend aan het Oude Testament. Centraal is de rijke Nabal weergegeven op een zetel met een rijk baldakijn. Links op de achtergrond is te zien hoe Nabal weigert voedsel te geven aan David. Rechts op de achtergrond biedt de geknielde vrouw van Nabal, Abigail, hem alsnog voedsel aan en voorkomt daarmee de wraak van David. Deze ruit werd rond 1850 in Leiden verzameld door B.W. Wttewaall, een van de stichters van Museum De Lakenhal.

De maaltijd van Nabal

Anoniem, Nederlanden

ca. 1480-1500

Abraham zegent het huwelijk van Isaac en Rebecca in, ontwerptekening voor een gebrandschilderde ruit, Abraham zegent het huwelijk van Isaac en Rebecca in

Zwart krijt, pen in twee tinten en bruine inkt

Collectie Museum Boijmans Van Beuningen

Deze tekening is wellicht een voorbeeld van een ontwerptekening. Hoewel de tekening naderhand beschadigd is geraakt is de verfijnde lijnvoering nog steeds goed zichtbaar. Van een ontwerptekening werden waarschijnlijk meerdere kopiëen gemaakt, zogenaamde werkplaatstekeningen. Op hun beurt dienden deze werkplaatstekeningen als voorbeeld voor de glasschilder. Zo konden meerdere glasrondjes met dezelfde voorstelling gemaakt worden. Een uitgevoerd glasrondje naar deze voorstelling uit de collectie van Museum Boijmans-Van Beuningen bevindt zich in het Rijksmuseum Amsterdam.

Abraham zegent het huwelijk van Isaac en Rebecca in, ontwerptekening voor een gebrandschilderde ruit, Abraham zegent het huwelijk van Isaac en Rebecca in

Anoniem, waarschijnlijk Leiden

ca. 1480-1500

Abraham zegent het huwelijk van Isaac en Rebecca in

Gebrandschilderde ruit, grisaille en zilvergeel, diameter 21,6 cm

Collectie Rijksmuseum Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 1911

Op deze ruit is een scène uit een reeks afgebeeld met personen uit het Oude Testament: Abraham op de achtergrond houdt de beide handen vast van Isaac en Rebecca op de voorgrond. De plooival van de kleding is nauwkeurig overgenomen van het voorbeeld. Hoogstwaarschijnlijk was dit een werkplaatstekening, die een uitgewerkte versie was van de ontwerptekening. Deze stadia van het maakproces maken het niet eenvoudig om te benoemen wat ‘origineel’ en ‘kopie’ is. Dit glasrondje – overigens niet de enige bestaande versie – is dus eigenlijk de gebrandschilderde kopie van een kopie van het ontwerp. De donkerbruine grisailleverf is typerend voor de Leidse productie.

Abraham zegent het huwelijk van Isaac en Rebecca in

Anoniem, waarschijnlijk Leiden

ca. 1510-1520

Gebrandschilderde glasruit met een voorstelling van het herbergen van vreemdelingen

Gebrandschilderde glasruit, grisaille en zilvergeel, diameter 23 cm

Collectie Rijksmuseum, Amsterdam

Dit ruitje draagt een voorstelling van één van de werken van barmhartigheid en is waarschijnlijk net als de aanwinst in Leiden gemaakt. De gastheer verwelkomt een pelgrim met staf, terwijl op de achtergrond Christus een zegenend gebaar maakt. De verbeelding van christelijke deugden  zoals het herbergen van vreemdelingen en andere exempelen leidde tot verschillende reeksen die bij de beschouwer tot navolging konden aansporen. Dergelijke voorstellingen kunnen zijn aangebracht in woonhuizen. De schilder van deze verfijnde voorstelling heeft een gedetailleerde weergave van gebruiksvoorwerpen gemaakt, zoals de haal aan de haardwand of het ledikant met briefpanelen geheel achteraan. Dit lijkt een kenmerk te zijn van Leidse gebrandschilderde glasrondjes.

Gebrandschilderde glasruit met een voorstelling van het herbergen van vreemdelingen

Creditline

De aankoop van het 16de-eeuws carton door Museum de Lakenhal werd mede mogelijk gemaakt door:

Vereniging Rembrandt

BankGiro Loterij

Creditline
← Ga terug