Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

19 februari 2016: Van Gogh Museum presenteert een monotypie van Edgar Degas

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Het Van Gogh Museum vroeg steun bij de aankoop van een monotypie van Edgar Degas (1834-1917), een van de beroemdste kunstenaars van het impressionisme. Het gaat om La Toilette (la lecture après le bain), gemaakt rond 1880. Hoewel Degas vooral bekend is om zijn schilderijen, tekeningen en pastels, heeft hij ook geëxperimenteerd met prenten. Zijn monotypieën, eenmalige afdrukken van met drukinkt op een metalen of glazen plaat gemaakte tekeningen, zijn pas na zijn dood uit de intimiteit van het atelier te voorschijn gekomen en komen nu nog maar sporadisch op de markt. Het zijn directe, expressieve en intieme werken, vaak met erotische onderwerpen. Het Van Gogh Museum verwierf deze prent niet alleen als een schitterend voorbeeld van de kunst van Degas, maar ook als het startsein om de deelverzameling impressionistische grafiek kwalitatief en kwantitatief te gaan uitbreiden.
Het werk van Degas is in het Nederlandse openbare kunstbezit zeer schaars vertegenwoordigd. Het Rijksmuseum bezit een met pastel opgewerkte monotypie en Museum Boijmans Van Beuningen een sculptuur van een danseres. De Vereniging Rembrandt vindt La Toilette een belangrijke aanwinst voor de collectie Nederland: een in het oog springend, beeldbepalend kunstwerk van de hoogste kwaliteit, vooruitwijzend naar de gedurfde vernieuwingen van Picasso aan het begin van het kubisme.

Samengesteld: Fleur Roos Rosa de Carvalho, conservator prenten & tekeningen Van Gogh Museum, Amsterdam

Edgar Degas (1834-1917)

ca. 1879-1883

La Toilette (la lecture aprés le bain)

Monotypie, 35.6 x 51.8 cm

Collectie Van Gogh Museum, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014.

De nieuwe aanwinst van het Van Gogh Museum, Het toilet, behoort binnen het omvangrijke oeuvre van Degas tot de ‘zwarte’ monotypieën: een zeer gewilde groep werken met een haast mythische status.
Degas maakte slechts enkele tientallen van deze erotisch getinte prenten. Om tot deze bijzondere werken te komen,  smeerde hij een glasplaat volledig in met zwarte inkt en kraste en veegde tot de vormen van een vrouwelijk naakt uit het donker tevoorschijn kwamen. Hij drukte het plaatje met de nog natte inkt af op een vel papier.
Gedurende zijn hele leven heeft Degas deze werken voor zichzelf gehouden, ze werden pas na zijn dood in zijn atelier ontdekt. De duistere werken laten een meer intieme kant van deze kunstenaar zien en doen beseffen dat zijn oeuvre veel meer beslaat dan de kleurige schilderijen van balletdanseressen waar hij beroemd mee is geworden.

La Toilette (la lecture aprés le bain)

Edgar Degas (1834-1917)

ca. 1895-1900

Studie van een vrouw in een badkuip

Houtskool op papier, 35.9 x 29.8 cm

Bruikleen Stichting Museum Boijmans Van Beuningen, 1940 (collectie Koenigs)

Degas zou het vrouwelijk naakt zijn artistieke carrière lang blijven onderzoeken, zo ook in deze relatief late studie voor een toiletscène. Met een aantal dikke lijnen en arceringen plaatste Degas de contouren van het badende naakt trefzeker op papier.
Ook de verworven monotypie kan een studie worden genoemd. Degas tekende hier echter  niet met zwart krijt op licht papier, maar creëerde een tekening door delen van de zwarte inkt van de glasplaat weg te nemen. Dit radicaal omgekeerde werkproces maakte dat Degas niet traditioneel kon modelleren in tekenachtige lijnen, maar moest ‘schilderde met licht’ in tonale vlakken.

Studie van een vrouw in een badkuip

Edgar Degas (1834-1917)

ca. 1879-1883

La Toilette (la lecture aprés le bain) 2e afdruk

Monotypie (fantôme), 35.6 x 51.8 cm

Particuliere collectie

Hoewel de term ‘monotypie’ suggereert dat het om een plaat gaat die slechts één keer is afgedrukt, probeerde Degas, als er genoeg inkt was achtergebleven op de plaat, vaak een tweede afdruk te maken. Deze tweede drukken worden fantômes (spoken) genoemd, omdat ze letterlijk bleek afsteken tegen de vetzwarte eerste druk. Degas gebruikte zijn fantômes daarom vaak als ondertekening van pastels. Van Het toilet is een intact gebleven tweede versie aangetroffen in Degas ‘atelier.

La Toilette (la lecture aprés le bain) 2e afdruk

Edgar Degas (1834-1917)

1879-1880

Vrouw stapt uit bad

Ets en aquatint in zwart, 12.7 x 12.7 cm

Collectie Rijksmuseum Amsterdam

In tegenstelling tot veel van zijn tijdgenoten, weigerde Degas zijn naakten nog langer geïdealiseerd weer te geven, of in een mythologische of historische context te plaatsen. Dit werd als schokkend ervaren, omdat hij hiermee in ging tegen de academische artistieke traditie én de seksuele moraal van zijn tijd. Hij wilde als kunstenaar het werkelijke moderne leven weergeven, inclusief de meer verborgen of banale kanten.
In deze haast karikaturale ets zien we een vrouw allesbehalve elegant uit het bad stappen. Om haar evenwicht niet te verliezen, klampt ze zich voorover gebogen vast aan de badrand en gunt ons hiermee een goed zicht op haar derrière. De dienstmeid staat alvast klaar met de handdoek, die zo  groot is dat om haar opvallend donkere wipneus er nog maar net bovenuit steekt.

Vrouw stapt uit bad

Edgar Degas (1834-1917)

1877–1881

Drie vrouwen in het bordeel

Monotypie met opgewerkte pastel, 16 x 21.5 cm

Collectie Rijksmuseum Amsterdam

In de tentoonstelling Lichte Zeden, in het Van Gogh Museum, is nu deze gekleurde monotypie van het Rijks Museum te bewonderen. Net als bijna elke man in de negentiende eeuw had Degas in zijn leven meerdere prostituees bezocht. De persoonlijke herinnering aan zijn bezoeken vertaalde hij in anekdotische bordeelscenes als deze intieme scène van drie vrouwen in een bordeel. Waar de naakte vrouw in Het toilet anoniem is weergegeven, besteedde Degas hier veel aandacht aan de gezichtsuitdrukking van de hoeren. De verveling van het eindeloze wachten druipt van hun gezichten, die er even troosteloos bij hangen als hun uitgezakte lijven.

Drie vrouwen in het bordeel

Alfred François Lemoine (1824-1881)

1862

Jonge vrouw bekijkt een prent

Lithografie in zwart, 38.3 x 25.9 cm

Collectie Rijksprentenkabinet, legaat van de erven van de heer S. Emmering, Amsterdam

Deze keurig geklede vrouw begaat een ‘indiscretie’ door stiekem in een halfduister vertrek te gluren naar een prent uit de verzameling van haar man. Prentverzamelaars hingen hun prenten niet aan de muur, maar borgen ze weg  in mappen. Ze bekeken de werken ’s avonds alleen of in intiem gezelschap in de afzondering van hun werkkamer. Dit verborgen bestaan maakte de prentkunst bij uitstek geschikt voor meer gewaagde onderwerpen, zoals de bordeelscènes en expliciete naakten van Degas. Behalve gelijkgestemde schrijvers, kunstenaars en verzamelaars kreeg niemand deze werken te zien.

Jonge vrouw bekijkt een prent

Edgar Degas (1834-1917)

1880-1885

Vrouw in bad

Boven: Monotypie in zwart op vergépapier, 20 x 42,9 cm, particuliere collectie

Onder: Monotypie, opgewerkt met pastel, 20 x 42,9 cm, collectie Musée d'Orsay, Parijs

Waar Degas zijn zwarte monotypieën niet geschikt achtte voor de openbaarheid, toonde hij wel de met pastel opgewerkte tweede versies. De zachte kleuren en poederige textuur van het pastelkrijt veranderden het karakter aanzienlijk, maar daar liet de kunstenaar het niet bij. Hij transformeerde de dierlijke, grove baadster van de monotypie  in een elegante verschijning. Ook de donkere muur kreeg een vrolijk behangetje en een huiselijke commode werd toegevoegd. Deze ingrijpende  aanpassingen maakten dat de gekleurde versie het daglicht beter kon verdragen en publiekelijk getoond kon worden.

Vrouw in bad

Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901)

1896

Vrouw op de rug gelegen (vermoeidheid) uit de prentenserie Elles

kleurenlithografie, 40.5 x 52.2 cm

Collectie Van Gogh Museum (Vincent van Gogh Stichting)

De kunstenaar Henri de Toulouse-Lautrec was een groot bewonderaar van Edgar Degas. Net als zijn grote voorbeeld maakte hij veel intieme scènes van het dagelijks leven in het bordeel. Ook hij beeldde de vrouwen vaak af in nonchalante, natuurlijke poses.  Deze vermoeide prostituee ligt languit op bed met haar armen omhoog, waardoor haar nachthemd verder omhoog kruipt. Het voyeuristisch genoegen dat dit de beschouwer verschaft, wordt nog versterkt door het feit dat de vrouw helemaal opgaat in zichzelf en zich niet bewust lijkt van de ogen die op haar zijn gericht.

Vrouw op de rug gelegen (vermoeidheid) uit de prentenserie Elles

Albert Besnard (1849-1934)

1889

Intimité

ets en roulette, 22 x 28.8 cm

Collectie Van Gogh Museum (Vincent van Gogh Stichting)

Door het kleine formaat, het monochrome karakter en het verborgen bestaan, leende de prentkunst zich bij uitstek voor meer intieme taferelen. Ook de kunstenaar Albert Besnard hield zich bezig met dergelijke onderwerpen, en zijn etsje Intimiteit vertoont dan ook enige overeenkomsten met de monotypie van Degas.  Net als bij bij Het toilet, is het duister en sfeervol in het interieur, de lezende vrouw wordt ook hier van achter belicht door een kleine strook helder daglicht dat door een kier in de gordijnen naar binnen stroomt. Er is echter een groot verschil: deze dame leest haar boek niet naakt in de badkamer, maar keurig gekleed in de salon, net als elke dame uit de betere Parijse kringen.

Intimité

Creditline

De aankoop van La toilette werd mede mogelijk gemaakt door:

De BankGiro Loterij

Het Mondriaan Fonds

De Vereniging Rembrandt

Creditline
← Ga terug