Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

4 maart 2016: Stadsarchief Amsterdam presenteert acht tekeningen van Kees van Dongen

 

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Op 7 februari 1901 trad de 20-jarige koningin Wilhelmina in Den Haag in het huwelijk met hertog Hendrik van Mecklenburg-Schwerin. Een maand later bracht het jonge paar een meerdaags bezoek aan Amsterdam. Daarbij waren honderdduizenden op de been; straten, pleinen en gebouwen waren uitbundig versierd. Helaas was het weer de eerste dagen spelbreker. Rukwinden vernielden sommige decoraties, vaandels scheurden en de aanhoudende regen was er de aanleiding voor om de illuminatie, die voor de eerste avond gepland was, twee dagen te verschuiven. De feestvreugde onder de Amsterdammers was er, afgaande op krantenberichten, niet minder om. In de mensenmassa bevond zich ook Kees van Dongen. Die in opdracht van Elsevier de feestelijkheden in beeld bracht. Acht van de tekeningen die hij toen maakte, zijn verworven door het Stadsarchief Amsterdam. Van Dongens impressies van de feestelijke gebeurtenissen vormen een waardevolle aanvulling op de foto’s van het bezoek, ook omdat hij als tekenaar anders dan de fotografen niet werd gehinderd door de slechte weersomstandigheden.

De acht tekeningen zijn vanaf 10 maart voor het eerst te zien in het Stadsarchief Amsterdam.

Samenstelling: Bert Gerlagh, conservator Stadsarchief Amsterdam

Kees van Dongen (1877-1966)

1901

Politieman met menigte

Pen en penseel in zwarte inkt, 20.3 x 12.7 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

Eén tekening heeft als opschrift “Feesten Amsterdam No. 1” en kan als begin van de reeks beschouwd worden. Het blad toont twee leden van de Amsterdamse Schutterij en een jongetje op klompen in een feestelijk versierde straat bij heftige regen. Op de achtergrond talrijke feestgangers met paraplu's.  Het weer was de eerste dagen van het feest uitzonderlijk slecht en Van Dongen weet de sfeer goed te vangen. De papieren lampions, bedoeld voor de feestelijke illuminatie, waren op de avond van de eerste dag al grotendeels kapotgewaaid en verregend. Dat betekent dat de tekening de situatie vroeger op die dag uitbeeldt, ergens langs de route waarlangs het koninklijk paar na aankomst op het Weesperpoortstation om 11.30 uur naar het Paleis op de Dam zou rijden.

Politieman met menigte

Kees van Dongen (1877-1966)

1901

Menigte nabij de beurs

Pen en penseel in zwarte inkt, 20.3 x 12.7 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

De tekening van het Damrak in de regen moet gemaakt zijn op 5 maart, bij de intocht van het koninklijk paar. Het officiële programma noch de krantenverslagen maken gewag van een rit over het Damrak, maar afgaande op de tekening van Van Dongen is de stoet daar wel degelijk langs gegaan. Beter dan enig fotograaf toentertijd, die moest wachten tot de regen ophield, kon de tekenaar de zee van paraplu’s weergeven. Topografisch interessant is het beeld van de nog functionerende Beurs van Zocher, rechts vooraan, met de Beurs van Berlage daarachter, die twee jaar voor de opening in ruwbouw al een behoorlijk voltooide indruk maakt.

Menigte nabij de beurs

Kees van Dongen (1877-1966)

5 maart 1901

Het Singel

Pen en penseel in zwarte inkt, 20.3 x 12.7 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

Een mogelijk reden waarom Elsevier de tekeningen van Van Dongen uiteindelijk niet wilde publiceren, zal geweest zijn dat de kunstenaar eigenzinnige keuzes maakte in zijn onderwerpen. Niet het koninklijk paar staat centraal, maar het slechte weer en de feestvierders vormen het hoofdonderwerp. De tekening van het Singel met de verregende vlaggen en mensen die storm en regen trotseren is daarvan een treffend voorbeeld.

Het Singel

Kees van Dongen (1877-1966)

1901

Wij fiere feest zoo as't nog nooit in Holland is gewees'

Pen en penseel in zwarte inkt, 20.3 x 12.7 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

“Wij fiere feest zoo as 't nog nooit in Holland is gewees.” Op de avond van 5 maart stonden een illuminatie en een rijtoer van het koninklijk paar op het programma. Vanwege het weer werden beide uitgesteld. Veel feestgangers waren daarvan niet op de hoogte en kwamen massaal naar de Dam, Kalverstraat en andere locaties in de binnenstad. Volgens de kranten maakten zij er het beste van en werd er tot laat in de avond luidruchtig feestgevierd.  De twee zangers met harmonicabegeleiding staan voor een slagerswinkel, vermoedelijk in de Kalverstraat.

Wij fiere feest zoo as't nog nooit in Holland is gewees'

Kees van Dongen (1877-1966)

1901

Versieringen bij het Leidsebosje

Pen en penseel in zwarte inkt, 12.7 x 20.3 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

De decoratie op de brug over de Singelgracht tussen Leidseplein en Leidsebosje brak door de storm op 5 maart in stukken. Van Dongen tekent op de brug een aantal mensen, vermoedelijk bestuurders van de paardentram of koetsiers van de koetsen op het Leidseplein, die zich warmen bij een vuurtje. Op de achtergrond is het silhouet van de hervormde Koepelkerk aan de Stadhouderskade te zien, die in 1884 in gebruik was genomen en in 1972 is afgebroken.

Versieringen bij het Leidsebosje

Kees van Dongen (1877-1966)

1901

Een groep muzikanten

Pen en penseel in zwarte inkt, 20.3 x 12.7 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

Twee zingende vrouwen met een gitaar en enkele toehoorders. Achter het groepje zijn de glazen bollen van de elektrische verlichting zichtbaar die deel uitmaakten van de decoraties op de Dam en op de brug bij het Leidseplein. Gezien de vormgeving gaat het hier om de laatste locatie. De tekening dateert waarschijnlijk van 7 of 8 maart, toen de decoratie op de brug gerepareerd was en de  weersomstandigheden beter waren dan eerder in de week.

Een groep muzikanten

Kees van Dongen (1877-1966)

1901

Feestelijk Amsterdam, de koets

Pen en penseel in zwarte inkt, 12.7 x 20.3 cm

Collectie Stadsarchief Amsterdam, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2014

Op het programma van het koninklijk bezoek stonden diverse rijtoeren op de middagen. Die werden gehouden in open calèches, weer of geen weer. Wat Kees van Dongen hier uitbeeldt is de rijtoer met de Gouden Koets ’s avonds door de geïllumineerde stad. Die stond oorspronkelijk gepland voor 5 maart, maar moest worden uitgesteld tot 7 maart. Bijzonder opvallend zijn de elektrische lampen aan de Gouden Koets, die het licht van de gaslantaarns en lampions bijna doen verbleken.

Feestelijk Amsterdam, de koets

Nicolaas van der Waay (1855-1936)

1898

Twee ontwerptekeningen op één blad voor de zijkanten van de Gouden Koets

Potlood, penseel in kleur, 106 x 197 cm.

Collectie Stadsarchief Amsterdam

De Gouden Koets was een geschenk van de stad Amsterdam aan de jonge Wilhelmina bij haar inhuldiging tot koningin op 6 september 1898. De karosserie werd vervaardigd door de Rijtuigfabriek Gebroeders Spijker, het beeldhouwwerk door de beeldhouwers Van den Bossche en Crevels; Nicolaas van der Waay was verantwoordelijk voor de decoraties van de panelen op de buitenzijden. In het archief van de Rijtuigfabriek, nu op het Stadsarchief Amsterdam, zijn naast foto’s van de bouw en de aanbieding van de koets ook de ontwerpen van Van der Waay te vinden.
Op dit blad is boven de Hulde van Nederland te zien (de rechterkant van de koets), onder de Hulde der Koloniën. De voor- en achterkant tonen respectievelijk de Toekomst en het Verleden. De voorstelling van de huldeblijk van de koloniën, hoewel passend in een lange beeldtraditie, heeft recent de nodige discussie losgemaakt.
De eerste keer dat koningin Wilhelmina de Gouden Koets gebruikte, was bij haar huwelijk op 7 februari 1901 in Den Haag. Toen zij met haar echtgenoot prins Hendrik een maand later Amsterdam bezocht, werd de Gouden Koets voor enkele rijtoeren gebruikt, zoals onder meer te zien is op één van de tekeningen van Kees van Dongen.

Twee ontwerptekeningen op één blad voor de zijkanten van de Gouden Koets

Reinier Craeyvanger (1812-1880)

april 1867

Versieringen en illuminatie in de Kalverstraat bij het bezoek van koning Willem III en koningin Sophie aan Amsterdam

Penseel in kleur, 34,2 x 24,5 cm.    

Collectie Stadsarchief Amsterdam

Deze aquarel werd vervaardigd in opdracht van de verzamelaar Louis Splitgerber (1806-1879) voor zijn Atlas van Amsterdam. Deze omvangrijke en belangrijke collectie tekeningen, prenten en kaarten van Amsterdam werd in 1878 geschonken aan de stad en berust sinds 1956 bij het Stadsarchief. Splitgerber had sinds 1842 talloze veilingen van oude kunst bezocht, maar kocht ook werk van eigentijdse kunstenaars en gaf opdrachten. Van de veertien door Reinier Craeyvanger vervaardigde aquarellen tonen niet minder dan zeven de stad bij avond. Zo ook het gezicht in de Kalverstraat. Bij veel feesten rond het koningshuis werd deze centraal gelegen straat rijkelijk versierd met grote vlaggen. In combinatie met illuminaties en feestelijk verlichte etalages was de Kalverstraat telkens een trekpleister voor het grote publiek. Naast Craeyvanger hebben ook, onder anderen, Kees van Dongen, Isaac Israels en G.H. Breitner zich erdoor laten inspireren.

Versieringen en illuminatie in de Kalverstraat bij het bezoek van koning Willem III en koningin Sophie aan Amsterdam

Jacob de Wit (1695-1754)

1739

De verkiezing van de zeventig oudsten door Mozes

Penseel in kleur, over een voortekening in grafiet en met kwadratuur in grafiet, 30,6 x 67,2 cm.

Collectie Stadsarchief Amsterdam

Het Paleis op de Dam, dat een centrale rol speelde tijdens het bezoek van Wilhelmina en Hendrik in 1901, is oorspronkelijk gebouwd als Stadhuis van Amsterdam.  De bouw begon in 1648. Zeven jaar later werd het nog niet voltooide gebouw ingewijd. De decoratie van de zaal waar de vroedschap vergaderde verliep in fasen, tussen 1656 en 1659, in 1700 en in 1735-1737. De prestigieuze opdracht voor de voltooiing ging in 1735 naar Jacob de Wit, op dat moment de belangrijkste decoratieschilder, verantwoordelijk voor talloze geschilderde behangsels, wand- en plafondschilderingen, zowel in Amsterdam als elders in het land. Voor de ene lange wand vervaardigde De Wit het enorme schilderij (5,20 x 12,55 meter) met een Oudtestamentische voorstelling die direct verwijst naar de functie van de vroedschap als adviescollege voor de regerende burgemeesters.
Het Stadhuis werd in 1811 Koninklijk Paleis en is uiteindelijk in 1935 definitief aan het Rijk overgedragen.
In 2003 kon het Stadsarchief met steun van de Vereniging Rembrandt deze eigenhandige natekening van Jacob de Wit aankopen en daarmee een interessant document verwerven over de grootste stedelijke kunstopdracht van de 18de eeuw in Amsterdam.

De verkiezing van de zeventig oudsten door Mozes

Creditline

De aankoop van acht tekeningen van Kees van Dongen werd mede mogelijk gemaakt door:

De Vereniging Rembrandt

Stichting Nationaal Fonds Kunstbezit

VSBfonds

Creditline
← Ga terug