Skip over navigation | Sla menu over

Waarom gesteund?

12 oktober 2016: Museum Speelklok presenteert een monumentale orgelklok van Charles Clay

Waarom gesteund door de Vereniging Rembrandt: Het gaat om een monumentaal type orgelklok van de beroemde Engelse klokkenmaker Charles Clay, waaraan enkele van de beste kunstenaars uit de omgeving rond het hof van koning George II hebben meegewerkt. Zo is de wijzerplaat toegeschreven aan de Italiaanse kunstenaar Jacopo Amigoni en zijn de zilveren reliëfs mogelijk gemodelleerd door de Vlaamse hofbeeldhouwer Michael Rysbrack. De muziek voor deze klok is speciaal gecomponeerd door Georg Friedrich Händel. Dit specifieke exemplaar is het belangrijkste bewaard gebleven werk van Clay.
Een bijzondere meerwaarde van deze orgelklok voor Nederland is dat zij in de 18de eeuw in het bezit is geweest van de verzamelaar Gerrit Braamcamp. Diens collectie, die schilderijen van onder anderen Rembrandt, Rubens en Watteau bevatte, was wereldberoemd. Zijn woning aan de Amsterdamse Herengracht stond bekend als ‘Tempel der Kunsten’ en werd bezocht door hooggeplaatste bezoekers. De kostbare klok van Clay, die bedoeld was om in het midden van een vertrek te worden opgesteld, moet daar een pronkstuk van de eerste orde zijn geweest.
Voor Museum Speelklok is dit exemplaar van Clay een uitzonderlijk belangrijke toevoeging, omdat het hiermee een hoogtepunt uit de geschiedenis van orgelklokken kan laten zien. Deze aanwinst betekent een enorme versterking van de verzameling als geheel. Ook voor de Collectie Nederland is dit een majeure aanwinst omdat zij ons beeld van de wereld van de grootste 18de-eeuwse kunstkenners en -verzamelaars op een spectaculaire manier verrijkt.

De orgelklok wordt op dit moment grondig gerestaureerd en is over enige tijd te zien in de vaste opstelling van het museum.

Samenstelling: Anne-Sophie van Leeuwen, hoofd collecties Museum Speelklok

Charles Clay (1695-1740)

ca. 1738

Monumentale orgelklok

Mahoniehout, ebbenhout, eikenhout, grenenhout, vruchtbomenhout, verguld metaal, messing, zilver, olieverf, 252 cm (h) x 120 cm (d)

Collectie Museum Speelklok, Utrecht. Aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2016.

Rond 1738 bouwt Charles Clay (overl. 1740) een prachtige monumentale orgelklok in samenwerking met de componist Georg Friedrich Händel, die de muziek voor de klok componeert. De klok staat op een imposante pedestal met vier overhoeks geplaatste voluten, uitgevoerd in mahonie en bloemmahonie. Het uurwerk en mechaniek zijn gevat in een koepelvormige klokkast uitgevoerd in verguld messing en ebbenhout, met aan de zijden en achterkant in ajour uitgewerkte verguld bronzen panelen. De wijzerplaat is beschilderd met een allegorische voorstelling van Apollo, Mars, Pegasus, en de Muzen op de berg Parnassus. De klok is van alle kanten prachtig en was dan ook bedoeld om in het midden van een ruimte te worden geplaatst.

Monumentale orgelklok

Thomas Sutherland (1785-1838)

1816-1819

The Cupola Room, Kensington Palace

Gravure

Royal Collection Trust / © HM Queen Elizabeth II 2016

Charles Clay kwam oorspronkelijk uit Yorkshire, maar vertrok in 1720 naar London waar hij tot zijn dood in 1740 bleef werken. Hij werd in 1723 aangesteld als klokkenmaker van Koning George II van Engeland. Tijdens zijn werkzame periode in Londen maakte hij meerdere muzikale klokken en werkte daarbij samen met kunstenaars als John Michael Rysbrack, Jacopo Amigoni en Georg Friedrich Händel. Een zeer vergelijkbare klok met de titel de ‘Tempel van de Vier Monarchieën’ staat in het Kensington Palace in Londen en maakt onderdeel uit van de Royal Collection, echter is deze ontdaan van zijn oorspronkelijke uur- en speelwerk. Nog zeker zes (kleinere) exemplaren van de hand van Clay zijn bekend, waarop oorspronkelijk ook muziek van Händel was gecomponeerd. Deze bevinden zich in museale en koninklijke collecties in Europa en China.

The Cupola Room, Kensington Palace

Reinier Vinkeles

Portret van Gerrit Braamcamp (1699-1771)

Gravure, 21.3 x 15.3 cm

Collectie Rijksmuseum, Amsterdam

Het is bekend dat vanaf 1766 de orgelklok van Charles Clay in het bezit was van Gerrit Braamcamp (1699-1771), een succesvolle Amsterdamse destillateur, houthandelaar en kunstverzamelaar. Hij behoorde tot de belangrijkste kooplieden van Amsterdam. Gedurende zijn leven bouwde hij een kunstverzameling op, die alom werd geroemd en waar veel binnen- en buitenlandse bezoekers in die tijd op af kwamen. De klok stond in zijn Kunstkabinet in zijn woning ‘Huis Sweedenryck’, Herengracht 463 te Amsterdam, dat Gerrit in 1758 betrok als woonhuis. Tijdens de veiling van het Kunstkabinet van Gerrit Braamcamp in 1771 werd de orgelklok voor fl. 3700 verkocht. Na verschillende, deels koninklijke, eigenaren kwam de klok uiteindelijk in 1972 in het bezit van de Franse verzamelaar Robert de Balkany.

Portret van Gerrit Braamcamp (1699-1771)

David Roentgen en Peter Kinzing

ca. 1785

Chronosklok

Mahoniehout, eikenhout, grenenhout, vruchtbomenhout, verguld metaal en messing, 189 x 62 x 52 cm.

Collectie Museum Speelklok, Utrecht. Aangekocht met steund van de Vereniging Rembrandt in 2005.

De muziekcilinder van de aangekochte orgelklok is van messing, een voordeel ten opzichte van houten muziekcilinders, die vaak te kampen hebben met krimpscheuren.  De enige vergelijkbare instrumenten in de 18de eeuw met messing cilinders, van deze hoge kwaliteit, zijn de Chronos-klokken, met de signatuur Roentgen & Kinzing, Neuwied uit Duitsland. Ook deze klokken ontstonden door een samenwerkingsverband van zeer vooraanstaande ambachtslieden: de meubelmaker David Roentgen, de uurwerkmaker Peter Kinzing, de piano- en orgelbouwer Johan Weill en de ciseleur en vergulder François Rémond. Hun clientèle bestond uit de koninklijke en keizerlijke families van Europa en Rusland. Kenmerkend voor deze klokken zijn de classicistische strakke vormen, het hoogwaardig uitgevoerde vergulde beslag en de mahoniehouten kast, en het feit dat ze een ingenieus uurwerk, orgelmechaniek en snarenwerk bevatten.

Chronosklok

ca. 1738

Detail klavier en messing muziekcilinder, van boven gezien van de Clay-klok

Collectie Museum Speelklok, Utrecht. aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt in 2016.

De cilinder van de Clay-klok heeft een ruime diameter van 33 centimeter, wat betekent dat zeer complexe versieringen moeiteloos klinken, vanwege de relatief hoge snelheid waarmee de notatie van de toetsen passeert. Delen van de muziek voor de orgelklokken van Clay werden opgetekend in twee nog bekende handschriften van Händels kopiist John Christopher Smith. Hieruit blijkt dat Händel programmavoorbeelden voor speelklokken heeft gemaakt: in totaal 18 stukken in 1732 en 1738. Eén van de stukken op de klok, een Sonate, komt ook voor in het handschrift van 1738. Verder onderzoek moet uitwijzen of er nog meer melodieën te herleiden zijn naar de handschriften.

Detail klavier en messing muziekcilinder, van boven gezien van de Clay-klok

George Pyke, London

ca. 1750

Tafelklok met orgelspeelwerk

ebbenhout, eikenhout, grenenhout, vruchtbomenhout, verguld metaal, messing, olieverf, 120 x 68 x 50  cm.

Collectie Museum Speelklok, Utrecht.

Charles Clay was de grondlegger van een Engels georiënteerd type tafelklok met orgelspeelwerk. De zeer exclusieve klokken hebben een ebbenhouten kast met vergulde ornamenten en een beschilderde wijzerplaat, soms met bewegende scènes. Na Clay’s dood in 1740 volgde George Pyke hem in Engeland in deze traditie op.

Tafelklok met orgelspeelwerk

Cornelis Engeringh, Dordrecht

ca. 1770

Tafelklok met orgelspeelwerk

Ebbenhout, eikenhout, grenenhout, vruchtbomenhout, verguld metaal, messing en olieverf, 103 x 58 x 38 cm.

Collectie Museum Speelklok, Utrecht

Dat deze traditie ook in Nederland navolging had, blijkt uit een zeer vergelijkbare orgelklok met de signatuur van Cornelis Engeringh uit Dordrecht.

Tafelklok met orgelspeelwerk

Creditline

De aankoop van de monumentale orgelklok werd mede mogelijk gemaakt door:

De Vereniging Rembrandt

Het Mondriaan Fonds

De BankGiro Loterij

VSBfonds

Gemeente Utrecht

Creditline
← Ga terug