College 11: Bart Rutten over Utrechtse oude meesters

Rond 1600 deed een nieuwe stijl haar intrede in de Nederlandse kunst: het maniërisme. Deze stroming heeft haar oorsprong in Italië, waar een aantal kunstenaars de stijl (maniera) van hun illustere voorgangers zoals Michelangelo probeerden te overtreffen. Sommige van de belangrijkste exponenten van het maniërisme in Nederland waren Utrechters, met voorop Abraham Bloemaert, Joachim Wtewael en de broers Adam en Paulus van Vianen. De laatste twee waren meesters in de edelsmeedkunst, Paulus schopte het zelfs tot Kammergoldschmied van de keizer in Praag. De gildebeker die Adam in 1614 maakte ter nagedachtenis van zijn overleden broer, geldt als het beroemdste stuk zilver uit de 17de eeuw. Dit uiterst originele werk toont een mate van inventie en vernuft die kenmerkend is voor het maniërisme en die hierna op het gebied van de edelsmeedkunst nooit meer lijkt te zijn behaald.

Bonus: een maniëristisch meesterwerk, bij toeval ontdekt
De Vereniging Rembrandt heeft in haar lange geschiedenis een aantal absolute topstukken van het maniërisme helpen verwerven. Hiertoe behoort naast de gildebeker van Adam van Vianen en Het godenbanket van Joachim Wtewael zeker ook de Bacchant van beeldhouwer Adriaen de Vries. Dit bronzen beeld werd bij toeval ontdekt op een binnenplaats van een Oostenrijks kasteel in 2010 en vier jaar later met succes gekocht door het Rijksmuseum op een veiling in Londen. De steun van de Vereniging Rembrandt gaf de doorslag. Over het spannende aankoopverhaal heeft BNR een podcastaflevering gemaakt, die je hier kunt beluisteren.

Inventie en overdaad

Maniërisme in Nederland

College 10: Stijn Huijts over Grayson Perry en de oude meesters

In dit college was een belangrijke plek toebedeeld aan Grayson Perry's Tomb of the Unknown Craftsman. Dit spectaculaire werk is een ode aan kunst die wordt gewaardeerd om haar kwaliteit, zonder dat men weet wie de maker is. Heel veel kunstenaars uit het verleden zijn tegenwoordig niet meer bij naam bekend. Dat is uiteraard niet eerlijk, maar zolang we het gebrek aan deze kennis niet in de weg laten staan bij de beleving van hun werk, is er niet veel verloren. Want daar ging het hen uiteindelijk om: dat zoveel mogelijk mensen zo veel mogelijk van hun kunst genieten.

Bonus: noodnamen
Veel kunstenaars wier echte namen verloren zijn gegaan, hebben van kunsthistorici later zogenaamde noodnamen gekregen. Daar zitten opmerkelijke namen tussen. Zo bestaat er een Meester van de Utrechtse Stenen Vrouwenkop, vernoemd naar het bekendste werk van deze anoniem gebleven kunstenaar, en een Meester van de Broccoli-landschappen, vernoemd naar een kleine groep landschapsschilderijen waarop de bomen lijken op stronken broccoli.

Bewonder

Anoniem vakmanschap

College 9: Peter Schoon over Aelbert Cuyp en zijn invloed op de Engelse meesters

Dat de Engelsen in de ban raakten van Aelbert Cuyp is niet zo gek. Het gouden licht in zijn landschappen is gewoonweg onweerstaanbaar. Wil je meer weten over Cuyp en de Engelse fascinatie voor zijn kunst? Ga dan naar deze pagina die het Dordrechts Museum bij de tentoonstelling In het licht van Cuyp maakte. De basis van deze tentoonstelling wordt gevormd door de Cuyp-collectie van het museum zelf, een collectie die is samengesteld met steun van duizenden particulieren. De leden van de Vereniging Rembrandt hielpen bij de aankoop van maar liefst vijf Cuyps. Daartussen bevindt zich ook een vreemde eend. Letterlijk. Peter sprak er over tijdens het college, wij maakten er eerder een filmpje over (duur: één minuut).

Tip: wandelen door het Dordrecht van de 17de eeuw
Voor de ANWB-gids In de voetsporen van Rembrandt (zie de tekst bij het vorige college), hebben wij ook een tour door Dordrecht samengesteld. Ben je van plan in Dordrecht de tentoonstelling over Cuyp te bezoeken en wil je op diezelfde dag ook de stad verkennen? Deze tour helpt je daarbij.

Download Wandelen door 17de-eeuws Dordrecht
In detail

Cuyp en een Engelse bewonderaar

College 8: Janelle Moerman over de Delftse meesters

In de 17de eeuw was Delft een artistiek centrum van betekenis. Niet alleen omdat Vermeer hier woonde en werkte, maar ook omdat vele andere schildertalenten hier hun atelier hadden, waaronder Rembrandt-leerling Carel Fabritius. In samenwerking met de ANWB maakte de Vereniging Rembrandt voor het Rembrandtjaar 2019 een wandel- en fietsgids door het Nederland van de 17de eeuw (In de voetsporen van Rembrandt). Ook voor Delft werd een tour gemaakt, die hieronder kan worden gedownload. Museum Prinsenhof Delft is een belangrijke stop op deze tour. Een Vermeer of Fabritius heeft het museum helaas niet, maar met steun van de Vereniging Rembrandt slaagt het museum er wel steeds beter in kunst te verzamelen die helpt het verhaal van de Delftse schilderkunst op aantrekkelijke wijze te vertellen. Zo bood de Vereniging Rembrandt een aantal weken geleden onmisbare steun bij de aankoop van een geschilderd kerkinterieur van Gerard Houckgeest. Verzamel je mee? Word dan lid!

Bonus: nieuw in Nederland, met dank aan de deelnemers van deze collegereeks
Na afloop van het college van Taco Dibbits van vorige week werd een nieuwe aankoop onthuld voor Stedelijk Museum Alkmaar, mede mogelijk gemaakt met de opbrengst van deze collegereeks. De maker van dit gefantaseerde kerkinterieur was geen Delftenaar, maar het genre waartoe het werk behoort is wel typisch Delfts. Op de detailpagina over dit werk staat inmiddels ook een artikel van de conservator, dat verschijnt in het volgende nummer van ons Bulletin. Tot in de eeuwigheid zal op het tekstbordje naast dit schilderij staan dat het is aangekocht met 'een bijdrage van The School of Life Amsterdam'.

Download Wandelen door het Delft van de 17de eeuw
Bekijk

Vermeer en andere Delftse meesters

College 7: Taco Dibbits over Rembrandt

Het Rijksmuseum bezit maar liefst 19 schilderijen van Rembrandt. Toen het museum in 1885 zijn deuren opende, waren dat er nog nul. De drie Rembrandt-schilderijen die er toen hingen, De Nachtwacht, De Staalmeesters en Het Joodse bruidje, waren toen - net als nu - in bruikleen van de gemeente Amsterdam. Het geheim achter die wereldberoemde collectie Rembrandts in het Rijksmuseum? Particuliere betrokkenheid.

Met steun van...
In 1900 kreeg het Rijksmuseum zijn eerste Rembrandt in eigendom: Landschap met stenen brug. De Vereniging Rembrandt was er toen ook al en betaalde 10.000 van de 28.000 gulden die uiteindelijk nodig bleek om het werk te bemachtigen. Hierna verwierf het Rijksmuseum nog zeventien andere schilderijen van Rembrandt en bij dertien daarvan was ook de Vereniging Rembrandt betrokken. Twee werden in het interbellum te koop aangeboden door de toen nog jonge Sovjet-Unie, die geld zocht om haar eerste vijfjarenplan te bekostigen. Klik hier voor het verhaal.

Rembrandt vs Rubens
Bij het college van Sjarel Ex aan het begin van de reeks vroeg een kijker welke van de twee kunstenaars beter is: Rembrandt of Rubens? Dat is echt een kwestie van smaak. Kunsthistoricus Peter Hecht kiest in ieder geval voor kamp Rembrandt en hij denkt dat hij daar gezelschap vindt van een andere bekende Nederlandse kunstenaar: 'Van Gogh keek naar wat Rubens kon, maar besefte ook dat het niets voor hem betekende. Met Rembrandt lag dat anders.' Peters artikel over de verschillende artistieke intenties van Rembrandt en Rubens kan hieronder worden gedownload.

Rembrandt De Kruisafname 1633
Rembrandt vs Rubens

Bulletin van de Vereniging Rembrandt, zomer 2021, pp. 12-15

Download
Ontdek

De mooiste Rembrandts in het Rijks?

College 6: Imara Limon over slavernij in de 16de en 17de eeuw

Ons begrip van het verleden groeit als we het bestuderen vanuit meerdere gezichtspunten. Ook daarom is het belangrijk dat musea het verleden belichten vanuit het perspectief van de onderdrukte en dat ze daarnaast aandacht besteden aan de nawerking van ongelijke machtsverhoudingen in onze eigen tijd. Door te blijven verzamelen slagen musea daar steeds beter in. Zo stuit de bezoeker van de installatie Osedax op sporen van slavernij en geeft Patricia Kaersenhouts Guess Who's Coming to Dinner Too? vrouwen van kleur die nog geen positie hebben veroverd in de geschiedschrijving een plek aan tafel. Twee jaar voordat deze werken werden toegevoegd aan ons gezamenlijk kunstbezit, verwierf Het Scheepvaartmuseum een porseleinen beeld van een staande man dat inzicht biedt in de wijze waarop Europeanen drie eeuwen geleden naar de buitenwereld keken. Deze figuur met zijn karikaturale trekken staat in schril contrast met het prachtige portret van een Afrikaanse man dat het Rijksmuseum in 2005 aankocht.

Bonus: tips om opmerkzamer te kijken naar kunst
Kunstrecensent Wieteke van Zeil merkte bij zichzelf dat ze pas écht oog kreeg voor zwarte bedienden in oude portretten nadat ze er op werd gewezen door anderen. 'Je ziet wat je kent, dus neem een ander mee' is dan ook een van haar tips voor een beter museumbezoek. Wieteke's artikel 'Goed kijken begint met negeren' kun je hieronder downloaden.

Mijtens Portret van Margaretha van Raephorst
Goed kijken begint met negeren

Bulletin van de Vereniging Rembrandt, zomer 2019, pp. 8-12

Download
Met elkaar verzameld

Een breder perspectief

College 5: Martine Gosselink over Vermeer en andere meesters uit het Mauritshuis

De collectie Nederlandse 17de-eeuwse schilderkunst in het Mauritshuis is van een ongekend hoog niveau. Dat komt omdat het museum al jarenlang een weloverwogen verzamelbeleid voert: alleen het allerbeste is goed genoeg. Dankzij dit beleid en de steun van particuliere kunstliefhebbers die graag helpen met verzamelen, kunnen museumbezoekers nu niet alleen genieten van topstukken van schildersvedetten als Rembrandt, Vermeer, Steen en Hals, maar ook van parels van minder bekende 17de-eeuwse meesters, zoals Paul Bril en Adriaen van de Venne. Van die laatste kunstenaar bezit het museum sinds een paar maanden een fijngepenseeld zelfportretje op koper met een bovengemiddeld ijdeltuitgehalte.

Bonus: een late Rembrandt voor het Mauritshuis
Het was niet minder dan een wonder: in 1999 kocht het Mauritshuis een laat portret van Rembrandt. Aankoopprijs: 32 miljoen gulden. Het was een van de meest spectaculaire aanwinsten voor het Nederlands openbaar kunstbezit sinds de Tweede Wereldoorlog. Over het verhaal achter deze aankoop vertelt Gerard Oonk in de podcastserie Eenmaal, andermaal.... Klik hier om de aflevering te beluisteren.

Niet alleen de bekende namen

Grote kunst van kleine meesters

College 4: Arnoud Odding over Artemisia Gentileschi

Artemisia Gentileschi is misschien wel de beroemdste vrouwelijke kunstenaar uit de 17de eeuw. Extra bijzonder is dat zij die faam heeft behaald door zich te specialiseren in de historieschilderkunst, een genre dat haar vrouwelijke collega's in Nederland niet of hoogstens een enkele keer hebben beoefend. Historiestukken zijn schilderijen met verhalende onderwerpen, meestal ontleend uit de Bijbel, heiligenlegendes en de klassieke mythologie of geschiedenis. Ook allegorieën, zoals dit satirische schilderij van Cornelis Saftleven, gelden als historiestukken. In Artemisia's tijd stond het historiestuk bovenaan de hiërarchie van genres, boven bijvoorbeeld het portret en het landschap. Om dit genre op niveau te kunnen beoefenen, diende de historieschilder immers ook alle andere genres te beheersen. Bovendien stelde de historieschilderkunst de strengste eisen aan de eruditie en inventie van de kunstenaar. Het lijkt erop dat Artemisia de lat voor zichzelf zo hoog mogelijk wilde leggen.

Bonus: ontdekkingen tijdens de restauratie
Vorige week sprak Manfred Sellink over Het Lam Gods van Hubert en Jan van Ecyk. Klik hier voor een kort, maar informatief filmpje over de ontdekkingen die tijdens de restauratie van dit wereldberoemde veelluik zijn gedaan. Voor het in ere herstellen van kunstwerken als dit is steeds meer hulp nodig van buitenaf. Daarom maakt ook de Vereniging Rembrandt tegenwoordig restauraties mogelijk. Recent nog kon met steun vanuit ons BankGiro Loterij Restauratiefonds het ontroerende Apostelhuis van Jan Schoonhoven van verval worden gered. Download onderstaand artikel uit ons bulletin voor een beeldverslag.

Download Monnikenwerk
Schilderijen met een verhaal

Historiestukken van Artemisia's tijdgenoten

College 3: Manfred Sellink over Jan van Eyck en Pieter Bruegel de Oude

Van Eyck en Bruegel zijn giganten van de kunstgeschiedenis. Zoals ook blijkt uit een recent door Museum Boijmans Van Beuningen aangekocht monsterboekje, strekte hun invloed zich uit tot buiten de grenzen van de schilderkunst. De kunstproductie in de periode Van Eyck-Bruegel beperkte zich lang niet alleen tot schilderijen, ook de prentkunst, glasschilderkunst en beeldhouwkunst maakten toen een enorme bloei door. Deze vormen van beeldende kunst kennen alle drie hun eigen Van Eyck. Voor de beeldhouwkunst is dit de geniale Claus Sluter ('Claes' of 'Klaas' mag ook). Net als Van Eyck was hij een pionier van het realisme. Dankzij een spectaculaire aankoop van het Rijksmuseum kunnen we dat sinds kort eindelijk ook in Nederland zien. Bekijk hiervoor deze video (duur: anderhalve minuut) of ga naar de detailpagina over dit beeld. In het PDF-artikel onderaan die pagina vertelt de conservator waarom deze aankoop niet mocht worden gemist.

Bonus: dichterbij Van Eyck en Bruegel
Om zo goed mogelijk te kunnen genieten van de schilderijen van Bruegel en Van Eyck, moet je er eigenlijk met je neus bovenop staan. Met behulp van moderne technologie kunnen we dat tegenwoordig ook vanachter onze schermen. Op de websites Closer to Van Eyck en Inside Bruegel kun je bijna eindeloos inzoomen op de beroemdste werken van deze twee grootmeesters.

Niet alleen schilderijen

Tussen Van Eyck en Bruegel

College 2: Sjarel Ex over de oude meesters in het Boijmans

De collectie oude schilderkunst van Museum Boijmans Van Beuningen is door haar veelzijdigheid en topstukken van meesters als Bosch, Bruegel, Rubens en Rembrandt, een van de meest gerenommeerde ter wereld. Het museum gelooft dat een collectie nooit af is en dat in het verzamelbeleid het ambitieniveau hoog moet liggen. Deze ambitie vindt bijval bij de museumbezoekers. Met hun steun slaagt het museum er steeds weer in op de kunstmarkt kansen te grijpen. Zo werd met steun van de leden van de Vereniging Rembrandt in de periode voor de Tweede Wereldoorlog Bosch' Marskramer en Rembrandts portret van zijn zoon Titus verworven en nog in 2019 een laatmiddeleeuws drieluik. Over deze laatste aankoop, waar Sjarel Ex ook even over sprak, lees je in het PDF-artikel onderaan de detailpagina van dit werk.

Bonus: een moderne Deen
Geen oude meester, maar wel een kunstenaar die vanwege zijn weergave van het licht verwant is aan de Hollandse meesters van de 17de eeuw is de Deense kunstenaar Vilhelm Hammershøi, die werkzaam was rond 1900. In 2014 verwierf het museum een heel gevoelig werk van hem, dat in korte tijd is uitgegroeid tot een lieveling onder onze leden.

Bekijk

Oude Hollandse meesters en een moderne Deen in het Boijmans

College 1: Ann Demeester over Frans Hals en Judith Leyster

Ben je na dit college ook fan geworden van Judith Leyster? Hieronder vind je korte verhalen over drie van haar mooiste schilderijen en het prachtige tulpenboek waaraan ze heeft bijgedragen. En als je van Leyster houdt, dan vind je het werk van haar tijdgenoot Clara Peeters waarschijnlijk ook interessant. Beide vrouwen signeerden hun kunstwerken vaak op creatieve wijze: Leyster gebruikte het monogram JL, versierd met een wegschietende leid-ster - een woordgrapje op haar naam. Kun jij in dit stilleven de signatuur van Peeters ontdekken? En zie je in het schilderij ook de tweede verwijzing naar haarzelf? De antwoorden vind je in het PDF-artikel onderaan diezelfde detailpagina.

Ontdek

Judith Leyster op haar best

Kunst Die Je Bijblijft Headerbeeld2
©